TMK 683, mülkiyet hakkının kapsamını ve mülkiyetten doğan davaları iki fıkra üzerinden düzenler ve maliklik kavramının üç temel yetki ile mülkiyetin yaptırım davalarını birlikte ortaya koyar.
Mülkiyet hakkının içeriği
Madde 683- (1) Bir şeye malik olan kimse, hukuk düzeninin sınırları içinde, o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahiptir.
(2) Malik, malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi, her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebilir.
↪ Bu kanunda başka maddeye git
Madde, mülkiyet hakkının kapsamını ve mülkiyetten doğan davaları iki fıkra üzerinden düzenler ve maliklik kavramının üç temel yetki ile mülkiyetin yaptırım davalarını birlikte ortaya koyar. Birinci fıkra bir şeye malik olan kimsenin hukuk düzeninin sınırları içinde o şey üzerinde dilediği gibi kullanma, yararlanma ve tasarrufta bulunma yetkisine sahip olduğunu hükme bağlar; üç yetki sınırsız değildir, hukuk düzeninin sınırları çerçevesinde işler. İkinci fıkra malikin malını haksız olarak elinde bulunduran kimseye karşı istihkak davası açabileceği gibi her türlü haksız elatmanın önlenmesini de dava edebileceğini öngörür; iki ayrı yaptırım davası zilyetlik ile elatma türüne göre tercih edilir. Avukatlık pratiğinde malik vekili istihkak davası ile elatmanın önlenmesi davası arasında haksız zilyetliğin niteliğine göre seçim yapmalı, hukuk düzeninin sınırları içinde tasarruf yetkisinin kullanıldığını belge ile ortaya koymalıdır.
Eski Kanunun 618 inci maddesini karşılamaktadır.
Madde İsviçre Medeni Kanununun 641 inci maddesine uygun olarak iki fıkra haline getirilmiş, kenar başlığıyla birlikte arılaştırılmak suretiyle yeniden kaleme alınmıştır. Hüküm değişikliği yoktur.
Birinci fıkrada, mülkiyetin sağladığı en önemli üç unsur olan, kullanma, yararlanma ve tasarrufta yetkileri sayılmıştır.
İkinci fıkrada ise mülkiyet hakkından kaynaklanan davalara yer verilerek, mülkiyet hakkının yaptırımı olarak istihkak davası ve her türlü haksız ihlale karşı elatmanın önlenmesi davası özel olarak belirtilmiştir.
Aşağıdaki ilkeler, Anayasa Mahkemesinin norm denetimi ve bireysel başvuru kararlarından derlenmiştir.
AYM, kabul edilebilirlik incelemesinde, taşınmaz malikinin TMK m.683 uyarınca haksız el atmanın önlenmesi davası açarak mülkünü koruyabildiğini belirtmiş; bu yolu taşınmaz mülkiyetinin korunması bakımından etkin bir hukuki yol olarak nitelendirmiştir.
Karar konusu: Başvuru, üçüncü kişi tarafından taşınmazın işgal edilmesi sonucu tesis edilen müdahalenin meni işleminin yargı kararı ile iptal edilmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
İlkeler, Anayasa Mahkemesinin kararlarından derlenmiştir; bağlayıcı metin kararın kendisidir. Bireysel başvuru bir kanun yolu değildir; kararlar somut başvurunun koşullarına göre verilmiştir. Norm denetimi ret kararları yalnız itiraz konusu kural ve gerekçeyle sınırlıdır; kuralın karar tarihinden sonra değiştirilip değiştirilmediği kartta belirtilir.
İlgili Yargıtay kararları
Elatmanın önlenmesi davasında mülkiyetin tam ya da kuru mülkiyet olması davacılık sıfatını etkilemez; taşınmaz üzerinde intifa gibi ayni ya da kira gibi kişisel hak bulunsa dahi malik, davalı bir hakka dayanmadıkça elatmanın önlenmesini isteyebilir.
Hukuki mesele: Üçüncü kişi lehine süresiz intifa hakkı kurulan taşınmazda kuru mülkiyet sahibinin TMK m.683/2 uyarınca elatmanın önlenmesi davası açıp açamayacağı. Değerlendirme: HGK, malikin haksız elatmanın önlenmesini dava etme yetkisinin tam veya kuru mülkiyette aynı olduğunu, ancak davalının intifa hakkı sahibinin kiracısı olduğu savunması karşısında kira ilişkisi araştırılmadan karar verilemeyeceğini belirtmiştir. Sonuç: Yerel mahkemenin direnme kararı, kira ilişkisinin araştırılması gereğine dayalı değişik gerekçeyle BOZULMUŞTUR (oyçokluğu).
Anayasa m.35 ve AİHS Ek 1 No'lu Protokol m.1 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı malike, TMK m.683 uyarınca taşınmazına yönelik her türlü haksız elatmanın önlenmesini isteme yetkisini verir.
Hukuki mesele: Komşu parseldeki yapıların taşkın olması nedeniyle açılan elatmanın önlenmesi, yıkım ve ecrimisil davasında malikin TMK m.683'e dayanan mülkiyet hakkını koruma yetkisinin kapsamı. Değerlendirme: Mülkiyet Anayasa m.35 ve AİHS Ek 1 No'lu Protokol m.1 ile güvence altına alınmış mutlak bir haktır; TMK m.683 uyarınca malik her türlü haksız elatmanın önlenmesini dava edebilir. Tapu şerhleri ve bilirkişi raporlarıyla taşkınlık sabit olduğundan, alıcının katlanma yükümlülüğü bulunduğu gerekçesiyle red isabetsizdir. Sonuç: Davacı temyizinin kabulüyle hükmün bozulmasına karar verilmiştir.
TMK m.683 uyarınca, özel mülkiyetteki taşınmaz imar planında okul/yeşil alan gibi kamu hizmetine özgülenip uzun yıllar kamulaştırılmadan pasif kalındığında, fiilen el atılmasa dahi mülkiyeti kısıtlayan hukuki (kamulaştırmasız) el atma oluşur; malik bedele çevrilmeyi isteyebilir.
Hukuki mesele: İmar planında okul (lise) alanı veya yeşil alan olarak ayrılan, ancak idarece fiilen el atılmamış taşınmaz bakımından kamulaştırmasız el atma sorumluluğunun doğup doğmayacağı ve uyuşmazlığa adli yargının bakıp bakamayacağı (TMK m.683). HGK değerlendirmesi: İmar planıyla özel mülkiyetteki taşınmaza kamu hizmeti amacı özgülenmesi, fiilen el atılmasa dahi malikin tasarruf yetkisini kısıtladığından hukuki el atma oluşturur ve bu davalara adli yargı bakar. Sonuç: Hukuki el atmayı kabul eden direnme kararı yerinde bulunmuş, esas inceleme için dosya Özel Daireye gönderilmiştir.
Doğal sit alanı ilanı, kanundan kaynaklanan düzenleyici bir idari işlem olup taşınmaza fiilen el atma niteliği taşımadığından, TMK m.683 ve Anayasa m.35 uyarınca malikin mülkiyet hakkının özünü ortadan kaldırmaz; fiilî el atma bulunmadıkça kamulaştırmasız el atmadan söz edilemez.
Hukuki mesele: Bir taşınmazın doğal sit alanı ilan edilmesinin, malikin mülkiyet hakkına müdahale ve kamulaştırmasız el atma oluşturup oluşturmadığı (TMK m.683). HGK değerlendirmesi: Doğal sit alanı ilanı genel, objektif ve düzenleyici bir idari işlem olup tek başına taşınmaza fiilen el atma niteliği taşımaz; fiilî el atma bulunmadıkça mülkiyet hakkına müdahaleden ve kamulaştırmasız el atmadan söz edilemez. Sonuç: Kamulaştırmasız el atma kabulüne dayalı direnme kararı bozulmuştur.
Sözleşmeyle tanınan kullanım hakkı sona erdikten sonra taşınmazı kiracı sıfatı olmaksızın elinde tutan kişi fuzuli şagildir ve malik, TMK m.683'teki mülkiyet hakkına dayanarak elatmanın önlenmesini ve ecrimisil ödenmesini isteyebilir.
Hukuki mesele: Yap-işlet-devret sözleşmesinin sona ermesinden sonra taşınmazı haksız işgalci (fuzuli şagil) sıfatıyla elinde tutan davalıya karşı malikin, TMK m.683'ten doğan mülkiyet hakkına dayanarak elatmanın önlenmesi ve ecrimisil isteyebilmesi. Değerlendirme: Sözleşmeyle tanınan kullanım hakkı sona erdiğinden davalı kiracı değil fuzuli şagildir; malikin mülkiyet hakkına değer verilerek elatmanın önlenmesi ve mükerrer ödemeye yol açmayacak ecrimisile hükmedilmeli, görevsizlik verilmemeliydi. Sonuç: Yerel mahkemenin görevsizlik kararı bozuldu.
TMK m.683 uyarınca, idarece dere yatağının genişletilmesi ve tahkimat duvarı yapılması suretiyle taşınmazın aynına kamulaştırmasız el atılması mülkiyet hakkına müdahale oluşturur ve malik, el atmanın önlenmesi, kal ve ecrimisil isteyebilir.
Hukuki mesele: Dere yatağının genişletilmesi ve tahkimat duvarı yapılması suretiyle taşınmazın aynına el atılması halinde malikin el atmanın önlenmesi, kal ve ecrimisil isteyip isteyemeyeceği (TMK m.683). HGK değerlendirmesi: Taşınmazın aynına kamulaştırmasız el atıldığı belirlendiğinden, mülkiyet hakkının korunması kapsamında davanın kabulü gerekir; davanın yazılı gerekçeyle reddi doğru değildir. Sonuç: Direnme kararı bozulmuştur.
Kat mülkiyeti kurulmamış paylı taşınmazda bir paydaşın çatı boşluğunu diğer paydaşı dışlayarak tek başına kullanması, diğer paydaşın payına el atma oluşturduğundan hukuka uygun düşmez ve payına hasren elatmanın önlenmesi istenebilir.
Hukuki mesele: Kat mülkiyeti/kat irtifakı kurulmamış çaplı taşınmazda paydaşlardan birinin, çatı boşluğunu tek başına kullanarak diğer paydaşın hakkına el atması ve elatmanın önlenmesi talebi. Değerlendirme: Mahkeme, davalının çatı boşluğunu tek başına kullanmasının hukuka uygun düşmediği gerekçesiyle çatıya payına hasren elatmanın önlenmesine ve kullanım hakkının bilirkişi raporuna göre belirlenmesine karar vermiş, Daire delillerin takdirinde isabetsizlik bulunmadığını saptamıştır. Sonuç: Esasa ilişkin temyiz itirazları reddedilmiş, yalnız davacı yararına vekalet ücreti rakamı (85,56 TL yerine 440,00 TL) düzeltilerek hüküm onanmıştır.
Karar özetleri bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tam karar metni esas alınmalıdır. Kaynak: Yargıtay Karar Arama.
Adana Bölge Adliye Mahkemesi içtihatları
Adana BAM, TMK m.683 uyarınca malikin, taşınmazına paydaş olmayan kişilerce yapılan haksız müdahaleyi her zaman önletebileceğini; mülkiyet hakkının ihlali nedeniyle elatmanın meni ile ecrimisil taleplerinin değerlendirildiği uyuşmazlığı ele aldı.
Karar özeti: Uyuşmazlık, tapuda hissedar olmayan kişilerce taşınmaza yapılan müdahale nedeniyle elatmanın önlenmesi ve ecrimisil istemine ilişkindir. İlk derece mahkemesi mülkiyet hakkının ihlal edildiğini saptayarak müdahalenin meni ile beş yıllık ecrimisile karar vermiştir. Adana BAM, TMK m.683 çerçevesinde tarafların istinaf başvurularını değerlendirdi.
Adana BAM, TMK m.683 uyarınca malikin malını haksız elinde bulunduran kimseye karşı istihkak ve elatmanın önlenmesi davası açabileceğini belirterek, tapuda kayıtlı malik davacının elatmanın önlenmesi talebinde hukuki yararının bulunduğunu değerlendirdi.
Karar özeti: Uyuşmazlık, paylı taşınmazda 3/4 hisse maliki davacının davalıların elatmasının önlenmesi ve kal istemine ilişkindir. İlk derece mahkemesi, davalının önceki tarihli satış vaadi sözleşmesiyle yeri satın aldığı ve davacının hukuki yararının bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Adana BAM, tapuya şerh edilmemiş satış vaadinin şahsi hak doğurduğunu (TMK m.716) ve tapu maliki davacının m.683 kapsamındaki konumunu değerlendirmiştir.
Adana BAM, TMK m.683 uyarınca elatmanın önlenmesi davasının mülkiyet hakkına dayandığını ve tapulu taşınmaza haklı sebep olmaksızın yapılan müdahalenin önlenmesini amaçladığını esas alarak somut uyuşmazlığı değerlendirdi.
Karar özeti: Uyuşmazlık, idare ile şirket arasındaki gayrimenkul satışı sonrası tapulu taşınmaza suya elatma nedeniyle TMK m.683'e dayalı elatmanın önlenmesi istemine ilişkindir. İlk derece mahkemesi sözleşme ve fesih koşullarını değerlendirmiştir. Adana BAM, mülkiyet hakkına dayanan elatmanın önlenmesi çerçevesinde istinaf başvurusunu inceledi.
Elatmanın önlenmesi davası mülkiyet hakkına dayanan ve kaynağını TMK 683'ten alan bir dava türüdür. Adana BAM, malik TOKİ'nin mülkiyetine üstün hakkı bulunmayan davalının müdahalesini haksız bularak istinafı esastan reddetmiştir.
Karar özeti: TOKİ, taksitlerini ödemeyen davalıya satılan konuta ilişkin sözleşmeyi iki ihtardan sonra feshederek elatmanın önlenmesi ve tahliye talep etmiş; ilk derece mahkemesi davayı kabul etmiştir. Adana BAM, sözleşmenin 9.1 maddesindeki fesih koşullarının gerçekleştiğini, davacının malik olup davalının taşınmaz üzerinde üstün bir hakkı bulunmadığını, dolayısıyla müdahalenin haksız olduğunu saptamıştır. İlk derece kararında usul ve esas yönünden aykırılık görmeyerek davalının istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir.
TMK 683'teki mülkiyet hakkı ve malikin haksız elatmanın önlenmesini dava edebilme yetkisi, davacı malikin taşınmazına taşan yapıya karşı açtığı elatmanın önlenmesi talebinin dayanağıdır; karar, bu talebin esastan incelenmeden reddedilmesini usul ve yasaya aykırı bulur.
Karar özeti: Davacı malikin, tapulu taşınmazına taşan ruhsatsız yapı nedeniyle açtığı elatmanın önlenmesi ve yıkım (kal) davasında davalı, savunma yoluyla taşan kısmın bedeli karşılığı adına tescilini istemiş; ilk derece mahkemesi davalının uzun süreli iyiniyetli zilyetliği ve yıkımda fahiş zarar doğacağı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Adana BAM; taşkın inşaatta (TMK 725) savunma yoluyla temliken tescil istenebileceği gözetilmeden harç yatırılmadığı gerekçesinin hatalı olduğunu, ayrıca TMK 683 kapsamındaki elatmanın önlenmesi talebinin incelenmediğini ve davalının iyiniyet koşulunun araştırılması gerektiğini saptamıştır. İstinaf başvurusu HMK 353/1-a-6 uyarınca kabul edilerek ilk derece kararı kaldırılmış, dosya mahkemesine gönderilmiştir.
Adana BAM, TMK m.683'e dayalı elatmanın önlenmesi-kal ile tapu iptali-tescil isteğinde, 2/B (6292 sayılı Kanun) kapsamında oluşan tapu kayıtları karşısında zilyetlik iddiasının dinlenebilirliğini değerlendirdi.
Karar özeti: Uyuşmazlık, zilyetliğe dayalı tapu iptali-tescil ile elatmanın önlenmesi-kal ve ecrimisil istemlerine ilişkin birleşen davalardır. İlk derece mahkemesi davaları reddetmiştir. Adana BAM, 2/B (6292 sayılı Kanun) kapsamında oluşan tapu kayıtları karşısında, TMK m.683 çerçevesinde zilyetlik iddiasının dinlenebilirliğini değerlendirdi.
Adana BAM, TMK m.683'e dayalı elatmanın önlenmesi ve kal isteğinde, malikin tapulu taşınmazına haklı sebep olmaksızın yapılan müdahalenin önlenmesinin amaçlandığını esas alarak uyuşmazlığı değerlendirdi.
Karar özeti: Uyuşmazlık, davacının taşınmazına bina ve duvar yapılması nedeniyle TMK m.683'e dayalı elatmanın önlenmesi-kal ile davalının TMK m.724'e dayalı temliken tescil karşı davasına ilişkindir. İlk derece mahkemesi tarafların iyiniyet ve koşullarını değerlendirmiştir. Adana BAM, davacı vekilinin istinaf başvurusu üzerine müdahalenin meni ve temliken tescil koşullarını inceledi.
Adana BAM, TMK 683 mülkiyet korumasının (istihkak/elatmanın önlenmesi) ancak tapuya ya da bir hakka dayanan zilyetler için geçerli olduğunu belirtmiş; davacının böyle bir hakkı bulunmadığından uyuşmazlığın TMK 981 vd. zilyetliğin korunmasına dayandığını saptayarak görevsizlik gerektiğini kabul etti.
Karar özeti: Davacı, maliki olduğu taşınmaza bitişik, mülkiyeti Hazineye ait taşınmaz üzerindeki limon ağaçlarına davalı kardeşinin müdahalesinin önlenmesini istemiş; ilk derece mahkemesi davayı esastan inceleyip reddetmiştir. Adana BAM, davacının ne ayni ne kişisel hakkı bulunmadığını, Hazineye ait yerdeki zilyetliğe yapılan müdahalenin önlenmesi talebinin TMK 981 vd. uyarınca zilyetliğin korunması davası niteliğinde olduğunu, bunun da sulh hukuk mahkemesinin görevinde olduğunu saptamıştır. Görevsizlik kararı verilmesi gerekirken esastan inceleme yapılmasını kamu düzenine aykırı bularak kararı kaldırıp dosyayı mahkemesine göndermiştir.
Adana BAM, TMK m.683'e dayalı meni müdahale isteğinde, mülkiyetin özüne ilişkin tapu iptali-tescil davası varken bunun bekletici sorun yapılması gerektiğini gözeterek müdahalenin meni uyuşmazlığını değerlendirdi.
Karar özeti: Uyuşmazlık, müşterek mülkiyete konu taşınmazda TMK m.683'e dayalı meni müdahale istemine ilişkindir. İlk derece mahkemesi bilirkişi raporlarıyla hisse ve kullanım durumunu saptamıştır. Adana BAM, mülkiyetin özüne ilişkin tapu iptali-tescil davası varken bunun bekletici sorun yapılması gerektiği yönündeki istinaf başvurusunu değerlendirdi.
Bölge Adliye Mahkemesi (istinaf) kararları bölgesel niteliktedir; bağlayıcı içtihat değildir, Yargıtay denetiminde değişebilir. Bilgilendirme amaçlıdır.
TMK 683, taşınmaz mülkiyeti ve mülkiyet hakkının kapsamı bakımından mülkiyet hakkının içeriği hükümlerindendir.
Adana Avukat Saim İncekaş | Adana Boşanma Avukatı, Ceza Avukatı, Şirketler ve Miras Avukatı Adana Avukatlık Hizmetlerinde Güven ve Tecrübe