TBK Madde 19 - Sözleşmelerin yorumu, muvazaalı işlemler

Davacı, boşanma davasında davalı eşi aleyhine hükmedilen tazminat ile mal rejiminden doğan katkı payı alacağını güvence altına almak istemiştir. Eşe ait taşınmaz üzerine 20.04.2011 tarihli tedbir kararıyla taşınmazın davacı ve çocuklarına tahsis edilmesine rağmen, davalı eş bu tedbir sürerken taşınmazı 11.11.2011'de dostu olan üçüncü kişiye, o da kısa süre sonra 30.11.2011'de bir başka davalıya devretmiş; davacı bu ardışık satışların alacaktan mal kaçırmak için danışıklı (muvazaalı) yapıldığını ileri sürerek tasarrufun iptalini talep etmiştir. Ankara 22. Asliye Hukuk Mahkemesi, uyuşmazlığı katkı payının eksik hesaplanması sorununa indirgeyerek satışların muvazaalı olup olmadığını hiç araştırmadan davayı reddetmiş, bozmaya karşı da direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, açılan davanın mülga 818 sayılı BK m.18 (güncel TBK m.19) anlamında muvazaaya dayalı tasarrufun iptali istemine ilişkin olduğunu, hukuki nitelendirmenin hâkime ait olduğunu (HMK m.33) vurgulamış; boşanma ve katkı payı davaları kesinleştiğinden mahkemenin öncelikle satışın gerçek ve ortak iradeye uygun olup olmadığını, yani danışıklı yapılıp yapılmadığını araştırması gerektiğini belirterek kararı değişik gerekçeyle bozmuştur.

Akaryakıt satıcısı Molu Petrol, dava dışı Kamaş Nakliyat şirketinin ödenmeyen akaryakıt borçları için, taraflar arasında imzalanan 15.08.2007 tarihli "Kefalet Sözleşmesi" başlıklı belgeye dayanarak, teminat veren davalıdan 276.685 TL'lik zararının tahsilini istemiştir. Davacı belgeyi garanti (başkasının fiilini taahhüt) sözleşmesi sayarken, davalı belgenin ne kefalet ne de garanti unsurlarını taşıdığını, kefalet limiti bulunmadığından geçersiz olduğunu savunmuş; yerel mahkeme belgeyi garanti sözleşmesi niteliğinde görerek davayı kısmen kabul etmiştir. Uyuşmazlık, "Kefalet Sözleşmesi" başlığını taşıyan belgenin gerçekte kefalet mi yoksa garanti sözleşmesi mi olduğu noktasında toplanmıştır. Hukuk Genel Kurulu, mülga 818 sayılı BK m.18 (güncel TBK m.19) gereğince sözleşmenin niteliğinin belgeye verilen ad ve başlığa göre değil, tarafların gerçek ve ortak iradesine göre belirleneceğini vurgulamıştır. Asli/fer'i yükümlülük, menfaat ve kişiye yönelik teminat verme kıstaslarını uygulayan HGK, verilen teminatın asıl borçlu Kamaş Nakliyat'ın borcuna bağlı, fer'i nitelikte ve kefalet amaçlı olduğu sonucuna varmış; kefilin sorumlu olduğu miktar gösterilmediğinden sözleşmenin geçersiz olduğunu belirterek yerel mahkemenin direnme kararını bozmuştur.

Alacağını icra yoluyla tahsil edemeyen davacı alacaklı, borçlunun oturduğu 150.000 TL değerindeki dubleks daireyi, borç muaccel hale gelmeden kısa süre önce yeğenine 32.100 TL bedelle satmış gibi göstererek muvazaalı işlemle mal kaçırdığını ileri sürmüş ve satışın danışıklı olduğunun tespiti ile kendisi bakımından iptalini istemiştir. Yerel mahkeme davayı İİK m.277 vd. kapsamında tasarrufun iptali sayarak, satış tarihinden itibaren beş yıllık hak düşürücü sürenin (İİK m.284) geçtiği gerekçesiyle reddetmiş; Özel Dairenin bozması üzerine önceki kararında direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu ise dava dilekçesinin hukuki sebepler bölümünde mülga 818 sayılı BK m.18 (güncel TBK m.19) hükmüne dayanıldığını belirterek, uyuşmazlığın genel muvazaaya dayalı bir dava olduğunu saptamıştır. HGK, muvazaa iddialarında zamanaşımı ve hak düşürücü sürenin söz konusu olmadığını, muvazaalı işlemin hiçbir hüküm doğurmayacağını vurgulayarak, davalılar arasındaki satışın gerçekten danışıklı olup olmadığının esastan araştırılması gerektiğine hükmetmiş ve direnme kararını oy çokluğuyla bozmuştur.

Uyuşmazlık, miras bırakan Muhammet Aydın'ın taşınmazını 2004 yılında ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle davalı gelini Bahtınur'a temlik etmesi, onun da taşınmazı dahili davalıya devretmesi üzerine, mirasçı kızların bu işlemlerin diğer mirasçılardan mal kaçırma amaçlı ve muvazaalı olduğunu ileri sürerek açtığı tapu iptali ve tescil, olmazsa tazminat davasından kaynaklanmıştır. Samsun 2. Asliye Hukuk Mahkemesi temliki muvazaalı sayarak davanın kabulüne karar vermiş, Özel Daire bu kararı bozmuş, yerel mahkeme direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu, muvazaa kavramını mülga 818 sayılı BK m.18 (güncel TBK m.19) çerçevesinde ele alarak, bir sözleşmenin şekil ve şartları belirlenirken tarafların kullandıkları sözcüklere değil gerçek ve ortak iradelerine bakılması gerektiğini vurgulamıştır. Kurul, murisin ölümünden önceki son üç ayını yatalak geçirdiği ve tüm bakım ihtiyaçlarının gelini tarafından karşılandığı, temlikten sonra altı yıl daha yaşayıp bakım koşulunun ihlal edildiğine dair hiçbir dava veya ihtar bulunmadığı, devredilen malın da makul ölçüde kaldığı olgularından hareketle, temlikteki asıl amacın mirasçıdan mal kaçırma değil ölünceye kadar bakıp gözetme olduğu, dolayısıyla muvazaanın bulunmadığı sonucuna varmıştır. Bu nedenle direnme kararı oyçokluğuyla bozulmuştur.