TMK Madde 130 - Önceki evliliğin sona ermesi: Genel olarak

Uyuşmazlık, Afganistan'da 1995 ve 2000 yıllarında iki ayrı kadınla evlenip sonradan (09.05.2019 tarihli Cumhurbaşkanlığı kararıyla) Türk vatandaşlığı kazanan davalı erkeğin ikinci evliliğinin, Cumhuriyet savcısı tarafından TMK m.145/1 uyarınca mutlak butlan sebebiyle iptalinin yerinde olup olmadığı noktasında toplanmaktadır. İlk Derece Mahkemesi davanın kabulü ile 17.11.2000 tarihli ikinci evliliğin iptaline karar vermiş, Bölge Adliye Mahkemesi davalıların istinaf başvurusunu esastan reddetmiş; Yargıtay ilgili Hukuk Dairesi de temyiz üzerine kararı oy çokluğuyla onamıştır. Gerekçede, evlenme sırasında evli bulunmanın TMK'da kesin evlenme engeli ve mutlak butlan sebebi sayıldığı, davalı erkeğin ilk evliliğinin sona erdiğine dair hiçbir iddiada bulunmadığı, Türk hukukunda çok eşliliğin TMK m.130 ile yasaklandığı ve bu yasağın kamu düzeniyle ilgili olduğu, tarafların çifte (Afganistan-Türkiye) vatandaşlığa sahip olmasının ve evliliğin Afgan millî hukukuna göre yapılmış olmasının bu yasağa istisna oluşturmayacağı vurgulanmıştır; ayrıca evliliğin Türk hukukuna ve kamu düzenine uygunluğunun değerlendirilmesinin aile mahkemesinin görevinde olduğu belirtilmiştir.

Uyuşmazlık, davalı kocanın önceki evliliği devam ederken Türkiye'de 25.06.1984 tarihinde ikinci bir evlilik yapması nedeniyle bu evliliğin mutlak butlanla iptali istemine ilişkindir; yerel mahkeme, davalının ikinci evlilik tarihinde devam eden bir evliliğinin bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiş, Yargıtay hükmü bozmuştur. Daire, davalının önceki evliliğinin boşanma ile sona erdiği iddiasının dayanağı olarak gösterilen 28.02.2006 tarihli ihtarnamenin (dışarıda şahitler huzurunda boşama beyanı) evliliğin boşanma ile son bulduğunu kanıtlar nitelikte olmadığını, aksine resmî belgelerde tarafların hâlâ evli göründüğünü saptamıştır. TMK m.130 uyarınca yeniden evlenmek isteyen kişinin önceki evliliğinin sona erdiğini ispat yükü kendisinde olup, davalı bu yükü yerine getiremediğinden önceki evliliğin devam ettiğinin kabulü gerekir. Bu nedenle ikinci evlilik TMK m.145/1 gereği mutlak butlanla batıl olup, davacının tarafların evli olduğunu baştan bilmesi de bu sakatlığı gidermeyeceğinden, yetersiz gerekçeyle verilen ret kararı yerine davanın kabulü gerektiği belirtilmiştir.

Uyuşmazlık, sonradan Türk vatandaşlığını da kazanan davalının, ilk evliliğinin sona erdiğini ispat etmeden (TMK m.130) yaptığı ileri sürülen ikinci evliliğinin, TMK m.145/1 uyarınca mutlak butlan sebebiyle iptaline ilişkindir; ilk derece mahkemesi davanın kabulüyle iptale karar vermiş, bölge adliye mahkemesi istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. Yargıtay, bir evliliğin Türk hukukuna uygun gerçekleşip gerçekleşmediğini (TMK m.124-160) değerlendirmenin 4787 sayılı Kanun gereği aile mahkemesinin görevinde olduğu ve evliliğin geçerliliği ile Türk kamu düzenine aykırılığının asliye hukuk mahkemesince incelenemeyeceği (HMK m.1) gerekçesiyle temyiz itirazlarını reddederek hükmün onanmasına oy çokluğuyla karar vermiştir. Karşı oyda ise, TMK m.145/1'in Türk vatandaşı olarak evli kişinin önceki evliliğinin sona erdiğini ispatlamadan (TMK m.130) yaptığı ikinci evliliği düzenlediği, somut olayda tarafların yabancı devlet vatandaşıyken kendi millî hukuklarına uygun ve geçerli evlilik yaptıkları, bu nedenle sonradan kazanılan vatandaşlık üzerinden butlan yoluyla iptalin değil, genel mahkemelerde nüfus kaydının düzeltilmesi davasının görülmesi gerektiği belirtilerek çoğunluk görüşüne katılınmamıştır.

Uyuşmazlık, halen evli iken 2.5.1997 tarihinde yeniden evlenen davalının bu ikinci evliliğinin, evlenme sırasında evli bulunması nedeniyle mutlak butlanla iptaline ilişkindir. Yerel mahkeme davayı kabul etmiş, Yargıtay da hükmü oyçokluğuyla ONAMIŞTIR. Daire, TMK m.130 uyarınca yeniden evlenmek isteyenin önceki evliliğinin yeniden evlenme tarihinde sona erdiğini ispat etmek zorunda olduğunu, davalının bu ispat yükünü yerine getirmediğini ve dolayısıyla evlenme anında evli bulunması sebebiyle TMK m.145/1 gereği ikinci evliliğin mutlak butlanla sakat olduğunu belirtmiş; hükümde m.129 ve 145/4'ün yazılmasını ise yerel mahkemece düzeltilebilir maddi hata saymıştır. Karşı oyda ise, ilk evliliği sona erdiren yabancı boşanma kararının 2.7.1991'de kesinleştiği, tanımanın inşai değil tespit niteliğinde olup etkisini yabancı kararın kesinleştiği ana götürdüğü (MÖHUK m.58-59), bu nedenle davalının ikinci evlilik tarihinde evli sayılamayacağı ve mutlak butlan sebebi bulunmadığından davanın reddi gerektiği savunulmuştur.