HMK Madde 31 - Hâkimin davayı aydınlatma ödevi

Karara göre HMK m.31, hâkime uyuşmazlığın aydınlatılmasının zorunlu kıldığı durumlarda maddi veya hukuki açıdan belirsiz yahut çelişkili gördüğü hususlarda taraflara açıklama yaptırma, soru sorma ve delil gösterilmesini isteme yetkisi tanır; dava dilekçesinin talep sonucu veya içeriğinden dava konusunun ne olduğu anlaşılmıyorsa hâkim, m.31 uyarınca davacıya dava konusunu açıklattırmalıdır. Somut olayda davacı, dilekçesinin "konu" bölümüne boşanma yazmış, "açıklama" başlığı altında ziynet eşyalarını saymış, ancak bu eşyalar bakımından "sonuç" bölümünde açık bir talep sonucu belirtmemiştir. Mahkeme 25.07.2013 tarihli muhtıra ile m.31 ve m.119/2 maddelerine birlikte dayanarak davacıdan ziynetlerin cins, miktar, nitelik ve değerini açıklamasını istemiş; m.31 burada yalnızca eksik kalan talep sonucunun açıklattırılması vasıtası olarak işlemiştir. Kesin süre verilmesi ve bu süre içinde eksikliğin giderilmemesi hâlinde davanın açılmamış sayılması sonucu ise m.31'in değil, dilekçe eksikliğini düzenleyen m.119/2'nin yaptırımıdır.

Karar, hakimin davayı aydınlatma ödevini düzenleyen HMK'nın 31. maddesinin, niteliği açıklığa kavuşturulmamış bir talep karşısında nasıl uygulanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Somut olayda, 2. Hukuk Dairesi önündeki uyuşmazlık esasen bir boşanma davasına ilişkindir; davacı erkek kusur, tazminat, nafaka ve velayet yönünden, davalı kadın ise hükmün tamamına yönelik temyiz başvurusunda bulunmuştur. Davalı kadın cevap dilekçesinde 300.000 TL tazminat talep etmiş, ancak bu tazminatın niteliğini (maddi mi manevi mi olduğunu) belirtmemiştir. Mahalli mahkeme ise bu belirsizliği gidermeden yazılı şekilde hüküm kurmuştur. Daire, hakimin HMK'nın 31. maddesi uyarınca maddi veya hukuki açıdan belirsiz gördüğü hususlarda taraflara açıklama yaptırabileceğini, soru sorabileceğini ve delil gösterilmesini isteyebileceğini belirterek; davayı aydınlatma ödevi çerçevesinde davalı kadına talebini açıklattırıp sonucuna göre karar verilmesi gerekirken bu yapılmadan hüküm kurulmasını hatalı bulmuş ve kararı bu yönden (2-c bendi) bozmuştur.

Karar, hâkimin davayı aydınlatma ödevinin (HMK m.31), talep edilen alacağın farklı hukuki niteliklere ayrıldığı hâllerde tarafa açıklama yaptırmayı zorunlu kıldığını ortaya koymaktadır. Somut olayda davacı kadın (öğretmen), astsubay olan davalı eşi aleyhine açtığı davada, evlilik birliği içinde edinilen taşınmazlar ve 26 PV 112 plakalı otomobil yönünden toplam 40.000 TL alacağın tahsilini istemiştir. Yerel Mahkeme (Eskişehir 3. Aile Mahkemesi) Belediyece belirlenen emlak değerlerini esas alıp keşif ve bilirkişi incelemesi yapmaksızın davanın kabulüne karar vermiş, Özel Dairenin bozmasına karşı önceki kararında direnmiştir. Hukuk Genel Kurulu ise, 12 nolu bağımsız bölüm yönünden talebin mal ayrılığı dönemine ilişkin katkı payı, diğer taşınmazlar ile otomobil yönünden ise katılma alacağı niteliğinde olduğunu, bu kalemlerin hesaplama ve değerlendirme anları ile faiz başlangıç tarihlerinin farklı olduğunu vurgulamıştır. Bu nedenle Mahkemece, talep edilen 40.000 TL'nin ne kadarının katkı payına ne kadarının katılma alacağına ilişkin olduğunun HMK m.31 uyarınca davacıya açıklattırılması gerektiğini belirterek direnme kararının bozulmasına karar vermiştir.