İçeriğe geç

TCK Madde 53 Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma

Özet 6 fıkra · ~6 dk okuma

TCK 53, kasten işlenen suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak kişinin kamu görevi üstlenme, velayet, vesayet ve kayyımlık ile belirli meslek ve ticaret faaliyetlerini icra hakkından yoksun bırakılmasını düzenleyen güvenlik tedbiridir. Seçme ve seçilme ehliyeti yönünden maddedeki bağlı ibareler ve ikinci fıkra, Anayasa Mahkemesince kısmen iptal edilmiştir.

İçindekiler

Sayfa içeriğiTCK Madde 53 - Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma

Resmi Metin

Belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma

Madde 53- (1) Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;

  1. a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
  2. b) Seçme ve seçilme ehliyetinden (…),
  3. c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
  4. d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
  5. e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten,

yoksun bırakılır.

(2) Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.

(3) Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir.

(4) Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.

(5) Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla hapis cezasına mahkûmiyet halinde, ayrıca, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Bu hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla sadece adlî para cezasına mahkûmiyet halinde, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Hükmün kesinleşmesiyle icraya konan yasaklama ile ilgili süre, adlî para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.

(6) Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar.

↪ Bu kanunda başka maddeye git

Değişiklik Bilgisi

Bu madde yürürlüktedir; güncel ve yürürlükteki tam metin yukarıdadır. Önceki metinler aşağıda yürürlükte kaldıkları tarihlerle verilmiştir. Hangi metnin uygulanacağı suç tarihine göre belirlenir; suç tarihindeki kanun ile sonra yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklıysa TCK m.7/2 gereği fail lehine olan uygulanır. Tarih aralıkları metnin yürürlük dönemini gösterir; somut olaya uygulanacak hükmü tek başına belirlemez.

Önceki metinler

Kutularda işaretli kısımlar, o dönemi bitiren işlemle değiştirilen ya da çıkarılan bölümlerdir.

  1. Önceki metin 1. fıkra Yürürlükte: -
    1. fıkra metnini göster (1 Haziran 2005 - 23 Kasım 2015)
    Önceki metin · Yürürlükte: 1 Haziran 2005 - 23 Kasım 2015 Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;
    a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
    b) Seçme ve seçilme ehliyetinden ve diğer siyasi hakları kullanmaktan,
    c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
    d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
    e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten,
    Yoksun bırakılır.
    Metnin dayanağı: Fıkranın 5237 sayılı Kanundaki ilk metni (RG 12/10/2004, S.25611). Bu dönemi bitiren işlem: Anayasa Mahkemesinin E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararıyla işaretli kısım iptal edildi; iptal 24 Kasım 2015'te yürürlüğe girdi (RG 24/11/2015, S.29542). Kaynaklar: Eski metin - Resmî Gazete
  2. Önceki metin 3. fıkra Yürürlükte: -
    3. fıkra metnini göster (1 Haziran 2005 - 14 Nisan 2020)
    Önceki metin · Yürürlükte: 1 Haziran 2005 - 14 Nisan 2020 Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir. Metnin dayanağı: Fıkranın 5237 sayılı Kanundaki ilk metni (RG 12/10/2004, S.25611). Bu dönemi bitiren işlem: 15 Nisan 2020'de 7242 s.K. m.10 ile değiştirildi (RG 15/4/2020, S.31100). Kaynaklar: Eski metin - Resmî Gazete

Not: Anayasa Mahkemesinin E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararıyla yalnız belirli ibareler yönünden verilen iptaller madde metnini değiştirmediği için burada ayrı metin olarak gösterilmez; bu sonuçlar Avukat Yorumu bölümünde açıklanmıştır.

Eski metnin tam karşılaştırması için mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete arşivini inceleyebilirsiniz.

Avukat Yorumu

TCK m.53, belirli bir fiili suç olarak tanımlayan bir hüküm değil, kasten işlenen bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak belli hakların kullanılmasından yoksunluğu düzenleyen genel bir yaptırım kuralıdır; bu yoksunluk bağımsız bir ceza olmayıp mahkûmiyete bağlı bir sonuçtur. Buna göre mahkûm olan kişi; sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevini üstlenmekten ve bu kapsamda Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliği ile Devlet, il, belediye, köy ve bunların denetimindeki kurumlarca verilen memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten (a), seçme ve seçilme ehliyetinden (b), velayet hakkı ile vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan (c), vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan (d) ve bir kamu kurumunun ya da kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı serbest icra etmekten (e) yoksun bırakılır. Bu yoksunluk kural olarak mahkûm olunan hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar sürer.

Anayasa Mahkemesi’nin 8/10/2015 tarihli ve E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararı (RG 24.11.2015/29542), bu maddeye ilişkin itiraza konu bölüm, ibare ve fıkraları ayrı ayrı değerlendirmiştir. Birinci fıkranın “Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;” şeklindeki giriş bölümü, (b) bendindeki “seçilme ehliyetinden” ibaresi yönünden iptal edilmiştir. Birinci fıkradaki “hapis cezasına” ibaresi, (b) bendindeki “Seçme ve” ibaresi yönünden iptal edilmiştir. Birinci fıkranın (b) bendindeki “ve diğer siyasi hakları kullanmaktan” ibaresi doğrudan iptal edilmiştir. Maddenin ikinci fıkrası, birinci fıkranın (b) bendindeki “Seçme ve seçilme ehliyetinden” ibaresi yönünden iptal edilmiştir. Dördüncü fıkradaki “Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya” ibaresi “seçilme ehliyetinden” ibaresi yönünden iptal edilmiş; aynı ibare bakımından “Seçme ve” ibaresi yönünden ileri sürülen iptal istemi ise reddedilmiştir. Bu iptaller, 5237 sayılı Kanun metnine dipnot 12, 13 ve 15 olarak işlenmiştir; “ve diğer siyasi hakları kullanmaktan” ibaresinin doğrudan iptali ile dördüncü fıkraya ilişkin ret sonucu, kararın hüküm fıkrasından belirlenmiştir. Bu sonuçlar bakımından seçme ve seçilme ehliyeti bütünüyle kaldırılmamıştır; ancak “ve diğer siyasi hakları kullanmaktan” ibaresi doğrudan iptal edilmiştir. İstisnalar da öngörülmüştür: cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiriyle infaz edilen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bakımından yoksunluk uygulanmaz ve aynı hükümlü hakkında (e) bendindeki meslek yasağının uygulanmamasına karar verilebilir; kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış kişiler hakkında ise birinci fıkra hükmü hiç uygulanmaz.

Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen bir suçtan hapis cezasına mahkûmiyet halinde, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir; aynı fiil yalnızca adlî para cezasına mahkûmiyetle sonuçlanmışsa yasaklama, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar belirlenir. Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı taksirli bir suçtan mahkûmiyette ise, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Hükmün hukuki sonucu, kasıtlı suç mahkûmiyetine bağlı hak yoksunluğunun kendiliğinden doğması, kötüye kullanma ve taksirli suç hallerinde ise yasağın süre ve kapsamının maddede gösterilen ölçülere göre belirlenerek infaz sonrasına da uzanabilmesidir.

Gerekçe

Bu maddede Anayasa Mahkemesi'nin birden çok iptal kararı bulunmaktadır; ayrıca 'seçme ve seçilme ehliyetinden' ibaresi 8/10/2015, E.2014/140, K.2015/85 sayılı kararla iptal edilmiştir. Aşağıdaki 2004 gerekçesi iptalden önceki metne aittir.

İşlediği suç dolayısıyla toplumda kişiye karşı duyulan güven sarsılmaktadır. Bu nedenle, suçlu kişi özellikle güven ilişkisinin varlığını gerekli kılan belli hakların kullanmaktan yoksun bırakılmaktadır. Madde metninde, işlediği suç dolayısıyla kişinin hangi hakları kullanmaktan yoksun bırakılacağı belirlenmiştir. Ancak, bu hak yoksunluğu süresiz değildir. Cezalandırılmakla güdülen asıl amaç, işlediği suçtan dolayı kişinin etkin pişmanlık duymasını sağlayıp tekrar topluma kazandırılması olduğuna göre, suça bağlı hak yoksunluklarının da belli bir süreyle sınırlandırılması gerekmiştir. Bu nedenle, madde metninde söz konusu hak yoksunluklarının mahkûm olunan cezanın infazı tamamlanıncaya kadar devam etmesi öngörülmüştür. Böylece, kişi mahkûm olduğu cezanın infazının gereklerine uygun davranarak bunun tamamlanmasıyla kendisinin tekrar güven duyulan bir kişi olduğu konusunda topluma da bir mesaj vermektedir. Bu bakımdan hak yoksunluklarının en geç cezanın infazının tamamlanması aşamasına kadar devam etmesi, suç ve ceza politikasıyla güdülen amaçlara daha uygun düşmektedir. Bu sistemde süresiz bir hak yoksunluğu söz konusu olmadığı için, yasaklanmış hakların geri verilmesinden artık söz edilemeyecektir. Maddenin üçüncü fıkrasında mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkilerini kullanabileceği belirtilmiştir. Ayrıca, dördüncü fıkrada, kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında mahkûm oldukları cezaya bağlı herhangi bir hak yoksunluğunun doğmadığı hüküm altına alınmıştır. Maddenin beşinci fıkrasında, belli bir hak ve yetkinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen kasıtlı suçlar dolayısıyla mahkûmiyet hâlinde, mahkûm olunan cezanın infazından sonra da etkili olmak üzere bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına ayrıca hükmedilmesi öngörülmüştür. Bu durumda mahkemenin belli bir hak ve yetkiyle ilgili olarak vereceği yasaklama kararı bir güvenlik tedbiri niteliği taşımaktadır. Altıncı fıkrada, belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet hâlinde, yine güvenlik tedbiri olarak, belli bir süre için bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebileceği öngörülmüştür.

TCK m.53 ile İlgili Yargıtay Kararları

2 karar gösteriliyor.

12.CD E.2024/3211 K.2024/4902 Kanun Yararına Bozma

TCK m.53'te düzenlenen hak yoksunlukları, kişinin kasten işlediği bir suç nedeniyle hapis cezasına mahkûmiyetinin sonucudur. Yalnız adlî para cezasına hükmedilen sanık hakkında m.53 uyarınca hak yoksunluğu kararı verilemez.

Detaylı özeti gör

Kanun yararına bozma incelemesinde hüküm fıkrasındaki iki güvenlik tedbirinin uygulanma şartları ayrı ayrı değerlendirilmiştir. TCK m.58/6, tekerrür hâlinde mükerrirlere özgü infaz rejimi ile cezanın tamamlanmasından sonra denetimli serbestlik öngörür; ancak 5275 sayılı Kanun m.108 bu rejimi hapis cezalarının infazı için düzenler, m.106 ise adlî para cezası bakımından tekerrüre özgü bir sonuç kurmaz. Sanığa yalnız 5.400 TL adlî para cezası verildiğinden mükerrirlere özgü infaz rejimi ve ceza sonrası denetimli serbestlik uygulanamaz. Ayrıca TCK m.53'teki belli hakları kullanmaktan yoksun bırakma, kasıtlı suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucudur; yalnız adlî para cezası bulunan hükümde bu tedbire de yer verilemez. Daire hükmü CMK m.309/3 uyarınca bozmuş, m.309/4-d gereğince daha hafif sonuç doğuran düzeltmeyi kendisi yaparak hüküm fıkrasının 10 ve 11. bentlerini çıkarmış, diğer bölümleri aynen bırakmıştır.

5.CD E.2022/2592 K.2024/1825 Bozma

Yüklenen suçu TCK m.53/1-e'deki hak ve yetkileri kötüye kullanarak işlediği kabul edilen sanık yönünden m.53/5 uygulanırken, hak yoksunluğunun süresi hükmedilen cezanın yarısından az belirlenemez.

Detaylı özeti gör

Daire, hak yoksunluğuna ilişkin hatayı kabule göre incelemiş; asıl bozma nedenini suç vasfının eksik araştırılmasında görmüştür. Tahsil tarihinde sanığın müvekkilinden muaccel vekâlet ücreti alacağı bulunup bulunmadığı, varsa miktarı, elinde katılana ait para olup olmadığı ve nafaka alacağına dayanılarak tahsil edilen bir tutar bulunup bulunmadığı bilirkişiyle belirlenmelidir. Ceza Genel Kurulunun 17.06.2021 tarihli, 2021/5-43 esas ve 2021/287 sayılı kararına göre vekâlet ilişkisinde kamu gücü kullanılmamış; para avukatlığın doğal sonucu olarak değil, şahsa duyulan güvene dayanan ahzu kabz yetkisi kapsamında teslim edilmiştir. Bu hizmet ilişkisinde tahsil edilen paranın müvekkile verilmeyip mal edinilmesi TCK m.155/2'deki hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma, geç verilmesi ise ihmali davranışla görevi kötüye kullanma suçunu oluşturabilir. Kabule göre, TCK m.53/1-e'deki yetki kötüye kullanılmışsa m.53/5 uyarınca yasak cezanın yarısından az olamaz; 1 ay 8 gün yerine 1 ay 7 gün belirlenmesi de hatalıdır. Hüküm kazanılmış hak saklı tutularak bozulmuştur.

İlkeler ilgili kararlardan derlenmiştir; tam karar metni esas alınmalıdır. Yargıtay içtihadı zamanla değişebilir.

İlgili Bölge Adliye Mahkemesi (İstinaf) Kararları

Aşağıdaki özetler, ceza dairelerinin ilgili TCK maddesine ilişkin kararlarından derlenmiştir.

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 5. Ceza Dairesi E. 2017/2089 K. 2018/2526

Bu olayda BAM, m.53/1-d'de sayılan yöneticilik ve denetçilik hak ve yetkisini kötüye kullanarak zimmet ve görevi kötüye kullanma suçlarını işleyen sanıklar hakkında TCK m.53/5 uyarınca verilecek yasağın yalnız kötüye kullanılan bu hakla sınırlı olması gerektiğini kabul etmiştir.

Detaylı özeti gör

Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 5. Ceza Dairesi, katılanlardan birinin kooperatif olduğu dosyada zimmet, görevi kötüye kullanma ve ihmal suretiyle görevi kötüye kullanma suçlarından kurulan hükümleri incelemiştir. İlk derece mahkemesi zimmet ve görevi kötüye kullanma nedeniyle TCK m.53/5 uyarınca sanıkların infazdan sonra memuriyet görevinden yasaklanmasına hükmetmiş, ihmal suretiyle görevi kötüye kullanmadan mahkum olanlar için yasağa yer vermemiştir. Daire, suçların m.53/1-d'de sayılan tüzel kişilik yöneticiliği veya denetçiliği hak ve yetkisinin kötüye kullanılmasıyla işlendiğini esas almıştır. Bu durumda m.53/5 yasağının hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar ve yalnız m.53/1-d hakkıyla sınırlı verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Genel memuriyet yasağını bu hakla sınırlı yasakla değiştirmiş, ihmal suretiyle görevi kötüye kullanmadan mahkum sanıklara da aynı kapsamda yasak eklemiştir. 8 Kasım 2018 tarihli kararda istinaf başvurularını bu düzeltmelerle esastan reddetmiştir.

Kararlar, künyelerinde belirtilen tarihteki olay ve mevzuat çerçevesinde değerlendirilmelidir. Güncel kanun metni ve sonraki değişiklikler ayrıca dikkate alınmalıdır; tam karar metni esas alınır.