Hazırlayan: Av. Saim İncekaş · Adana Barosu · Güncelleme: 15.11.2026
Özet3 fıkra · ~3 dk okuma
TCK 309, Cebir ve şiddet kullanarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs edenler ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılırlar.
Madde 309-(1) Cebir ve şiddet kullanarak, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs edenler ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası ile cezalandırılırlar.
(2) Bu suçun işlenmesi sırasında başka suçların işlenmesi halinde, ayrıca bu suçlardan dolayı ilgili hükümlere göre cezaya hükmolunur.
(3) Bu maddede tanımlanan suçların işlenmesi dolayısıyla tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur.
TCK m.309, cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs etmeyi cezalandırır ve korunan hukuki değer Anayasanın öngördüğü anayasal düzendir. Suçun maddi unsuru, sayılan üç amaçtan birine yönelik olarak cebir ve şiddet içeren bir hareketin gerçekleştirilmesidir; bu nedenle norm, salt amacı değil, amaca elverişli cebrî fiili aramaktadır. Manevi unsur kasttır ve failin anayasal düzeni hedef alan özel amaçla hareket etmesi gerekir. Norm, fiili teşebbüs aşamasında tamamlanmış sayarak cezalandırdığından bir tehlike suçu niteliği taşır; failin nihai neticeyi elde etmesi aranmaz, cebrî teşebbüs cezalandırılabilirlik için yeterlidir. Öngörülen ceza ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasıdır.
Maddenin ikinci fıkrasına göre bu suçun işlenmesi sırasında başka suçların da işlenmesi halinde, o suçlardan dolayı ilgili hükümlere göre ayrıca cezaya hükmolunur; bu düzenleme, tek bir cezada birleştirme değil gerçek içtima esasını benimser ve her bağımsız fiil kendi cezasını doğurur. Üçüncü fıkra uyarınca, maddede tanımlanan suçların işlenmesi dolayısıyla tüzel kişiler hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Suçun temel şeklinde ayrıca nitelikli bir hâl veya daha az cezayı gerektiren bir hâl öngörülmemiştir. Suç şikayete bağlı olmayıp resen soruşturulur. Cezanın ağırlığı, korunan değerin devletin anayasal düzeninin varlığı ve işleyişi olmasıyla bağlantılıdır.
Gerekçe
Anayasanın Başlangıç Kısmında aynen “Millet iradesinin mutlak üstünlüğü; egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmaya yetkili kılınan hiç bir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk dışına çıkamayacağı; Hiç bir faaliyetin Türk millî menfaatlerinin, Türk varlığının, Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihi ve manevî değerlerini, Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılapları ve medeniyetçiliğinin karşısında korunma göremeyeceği ve lâiklik ilkesinin gereği olarak kutsal din duygularının Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle karıştırılamayacağı;” şeklindeki ifade ile siyasal iktidarın kuruluş ve işleyişine egemen olması gereken ilkeler gösterilmiş bulunmaktadır. Siyasal iktidarın kuruluşu ve işleyişine egemen olan bu ilkeleri içeren kuralların bütünü, Anayasal düzeni teşkil etmektedir. Bu madde ile korunmak istenen hukukî yarar, Anayasa düzenine egemen olan ilkelerdir. Madde ile korunmak istenen hukukî yararın niteliği dikkate alınarak, “Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzen” ibaresi kullanılmış, böylece korunmak istenen hukukî yarara açıklık getirilmiştir. Maddede tanımlanan suçun oluşabilmesi için, cebir veya tehdit kullanarak Anayasal düzenin değiştirilmesine teşebbüs edilmesi gerekir. Bu nedenle, cebir ve tehdit bu suçun unsurunu oluşturmaktadır. Cebir ve tehdit kavramlarının hukukî anlam ve içeriği, bilinen bir husustur. Bu nedenle, Anayasal düzenin değiştirilmesine yönelik teşebbüsün ancak cebir veya tehdit kullanılarak, yani bireylerin iradeleri zorlanmak suretiyle ifsat edilerek gerçekleştirilmesi gerekir. 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 146 ncı maddesinin kaynağını oluşturan 1889 İtalyan Ceza Kanununun 118 inci maddesi, 146 ncı maddede olduğu gibi, cebir (“Violentemente”) unsurunu taşımaktaydı. Ancak, 1930 faşist İtalyan Ceza Kanununun aynı konuyu düzenleyen 283’üncü maddesinde, suç tanımından cebir unsuru çıkarılmıştı. Faşizmin etkisiyle kaleme alınan bu 283’üncü madde, bilahare 11.11.1947 tarihinde yeniden değiştirilerek; suç tanımında tekrar cebir unsuruna yer verilmiştir. Maddede, maddî unsur olarak “teşebbüs edenler” ibaresi kullanılmış olduğundan, Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen üzerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs edilmesi, cezalandırma için yeterlidir. Suç hem idare edenler hem de idare edilenler tarafından işlenebileceğinden teşebbüste aranılacak elverişlilik, suçun işleniş biçimi ve özellikle suçun bir tehlike suçu olduğu dikkate alınarak, kullanılan cebir veya tehdidin neticeyi elde etmeye elverişli olup olmadığının hâkim tarafından takdir edilmesi gerekir.
TCK m.309 ile İlgili Yargıtay Kararları
35 karar gösteriliyor.
3.CDE.2024/4711K.2024/9003
Cebir ve şiddet kullanılarak Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, onun yerine başka bir düzen kurmaya veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüs edilmesi TCK m.309'un maddi unsurudur; eylemin bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde gerçekleştirilmesi şart değildir. Somut tehlike niteliği nedeniyle herhangi bir neticenin doğması aranmaz ve suça iştirakin bütün şekilleri uygulanabilir.
Detaylı özeti gör
TCK m.309, Anayasanın öngördüğü düzeni cebir ve şiddetle kaldırmaya, yerine başka bir düzen koymaya veya fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüsü cezalandırır. Örgüt faaliyeti elverişlilikte önemli olsa da suçun unsuru değildir ve somut tehlike suçu için ayrıca netice aranmaz. Örgütsel koordinasyon ya da iştirak iradesiyle, bulunduğu yer ve konuma uygun amaca hizmet eden icrai hareketi gerçekleştiren kişi fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kurduğu için TCK m.37 kapsamında doğrudan faildir. Cebir içeren icrai hareket göstermeyen ve ortak hâkimiyet sağlamayan, fakat icra başladıktan sonra katılma iradesini açıklayıp kalkışmayı kolaylaştıran davranış ise TCK m.309/1 ve m.39/2-c kapsamında yardımdır. Konusu suç olan emir hiçbir biçimde yerine getirilemez; yerine getiren ile emri veren sorumludur. Temel ceza ağırlaştırılmış müebbet olduğundan terör mevzuatındaki artırım sonucu değiştirmemiş, uygulanmaması bozma nedeni sayılmamıştır.
3.CDE.2022/29244K.2023/1422Kısmen Bozma, Kısmen Onama
5237 sayılı TCK m.309 bakımından tipik hareket; cebir ve şiddet yoluyla Anayasanın öngördüğü düzeni kaldırmaya, yerine farklı bir düzen getirmeye veya mevcut düzenin fiilen uygulanmasını engellemeye elverişli vasıtalar kullanılarak teşebbüste bulunulmasıdır. Bu bir somut tehlike suçu olduğundan tamamlanması ayrıca maddi bir neticenin doğmasına bağlı değildir.
Detaylı özeti gör
Sanığın katkısı elverişli icra hareketlerine hizmet etmiş, ancak tek başına vahamet taşımadığı için fiil üzerinde müşterek hâkimiyet değil, suç işlenirken yardımda bulunup icrayı kolaylaştırma kabul edilmiştir. Ceza önce TCK m.309/1 uyarınca belirlenmiş, terör mevzuatındaki yollamayla yarı oranında artırılarak ağırlaştırılmış müebbet hapse ulaşılmıştır. Ardından TCK m.39/2-c delaletiyle m.39/1 uygulanmış; eylemin niteliği ile sanığın konumu ve etkinlik derecesi gözetilerek yardım eden sıfatıyla takdiren on sekiz yıl hapis belirlenmiştir. Yargılama sürecindeki davranışları ve cezanın geleceğine olası etkisi lehe değerlendirilip TCK m.62/1 gereğince altıda bir indirim yapılmıştır. TCK m.309 bakımından cebir ve şiddetle anayasal düzeni değiştirmeye elverişli vasıtalarla teşebbüs yeterli olup ayrıca netice aranmaz. İştirak iradesini ortaya koyan herkesin bu amaçla kurulmuş örgütün üyesi olması da gerekmez.
Anayasanın öngördüğü düzeni cebir ve şiddetle ortadan kaldırmaya, yerine başka bir düzen getirmeye veya fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüs, TCK m.309'daki maddi unsuru oluşturur; fiilin bu amaçla kurulmuş bir örgüt faaliyeti kapsamında işlenmesi elverişlilik yönünden önem taşıyabilse de kanuni unsur değildir. Somut tehlike suçu için ayrıca netice gerekmez; amaca matuf eylem ile suçun konusu üzerinde meydana gelen somut tehlike arasındaki illiyet bağının varlığı gerekli ve yeterlidir.
Detaylı özeti gör
İki sanık hakkında kurulan hükümler ayrı hukuki çerçevelerde denetlenmiştir. Silahlı terör örgütü üyeliği yönünden bir tanığın örgüt evinde birlikte kalma, öğrencilere ders verme ve daha sonra askerî sınavı kazanma sürecine ilişkin anlatımı dosyanın tamamıyla birlikte değerlendirilmiş; sanığın örgüt hiyerarşisine girdiği kabulünde isabetsizlik bulunmamıştır. Hükmün korunmasında usul işlemlerinin kanuna uygunluğu, delillerin hukuka uygun elde edilmesi, iddia ve savunmaların temyiz denetimine elverişli biçimde eksiksiz gösterilip özleri değiştirilmeden tartışılması, vicdani kanının kesin ve çelişmeyen verilere dayanması, fiilin doğru nitelendirilmesi ve yaptırımın kanuni sınırlar içinde bireyselleştirilmesi esas alınmıştır. Diğer sanık için TCK m.309'un cebir ve şiddetle anayasal düzeni ortadan kaldırmaya elverişli vasıtalarla teşebbüs ve somut tehlike ölçütleri kurulmuş; örgüt faaliyeti unsur sayılmamış, eylemle tehlike arasındaki illiyet aranarak olay tarihinde tabur komutanlığındaki görevi üzerinden somut incelemeye geçilmiştir.
TCK m.309'daki suç somut tehlike suçudur; bu nedenle ayrıca bir neticenin gerçekleşmesi gerekmez ve sanığın amaca yönelik eylemi ve/veya işlediği elverişli araç suç ile suçun konusu üzerinde doğan somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir. Teşebbüste aracın elverişliliği değerlendirilirken tek tek eylemlerle amaçlanan hedefler arasında doğrudan bağ kurulamaz; buna karşılık, amaca yönelik cebrî/icraî fiilin sanığın bulunduğu yerde veya sorumluluk alanında doğrudan ya da araç suçlar bakımından icrasına başlanmış olmalıdır.
Detaylı özeti gör
Karar, TCK m.309 yönünden sorumluluğu müşterek faillik ile yardım etme arasında iki kademeli biçimde kurmaktadır. Örgütle kurduğu bağ sayesinde girişimin planlama ve icra düzenini bilen, verilen görevleri üstlenip ülke çapındaki hareketlerle nedensel değer taşıyan icra hareketlerini yapanlar ya da sırası henüz gelmemiş hareketler için hazırlık yapanlar müşterek fail sayılmıştır. Kanuni tanımdaki cebir ve şiddet içeren icra niteliği taşımayan, ancak icra başladıktan sonra katılma iradesini gösterip girişimi kolaylaştıran davranışlar ise m.309/1 ve m.39/2-c kapsamında yardım etme olarak nitelendirilmiştir. Kararda ayrıca konusu suç oluşturan emrin uygulanamayacağı, askerî hizmete ilişkin emirde ise emrin suç maksadı taşıdığını bilen asta da müşterek fail cezası verileceği belirtilmiştir (Anayasa m.137/2, TCK m.24/3, 1632 sayılı Kanun m.41/3-B). Somut olayda sanığa yüklenen eylemin somutlaşmadığı ve amaç suç için aranan elverişlilik ile vahamet niteliğini taşımadığı gerekçesiyle verilen beraat hükmü hukuka uygun bulunmuştur.
Anayasayı ihlal suçu somut tehlike niteliğindedir; gerçekleşmesi için ayrıca bir netice aranmaz ve suç tanımındaki amaçlara yönelik fiil konusunda iştirak iradesi taşıyanlara TCK m.37 ve 39 uyarınca iştirakin tüm biçimleri uygulanabilir. Bulunduğu yer ve konuma uygun, amaca hizmet eden icraî hareketle fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kurduğu belirlenen kişi TCK m.37 kapsamında doğrudan fail; cebir ve şiddet içeren icraî hareketi ve fiil üzerinde müşterek hâkimiyeti bulunmamakla birlikte icrayı kolaylaştıran hareketi gerçekleştiren kişi ise TCK m.309/1 ve 39/2-c kapsamında yardım eden olarak sorumludur.
Detaylı özeti gör
Kararda iştirak ve kusurluluk konuları ayrı ayrı ele alınmıştır. Failin, fiilin işleneceğini bilmesinin tek başına iştirak iradesi sayılamayacağı vurgulanmış; 1960 sonrası yargılamalarda hazırlık hareketlerine katılmayı iştirak delili sayan askerî mahkeme kararının, icra hareketi ile iştirak kavramının karıştırıldığı gerekçesiyle 1964 yılında bozulduğu hatırlatılmıştır. Böyle hâllerde olsa olsa bildiğini ihbar etmemekten doğan sorumluluk ya da TCK m.314 ve 316'daki suçlar gündeme gelir. Kararın ikinci ekseni, bağlayıcı emri yerine getiren astın durumudur: konusu suç oluşturan emir uygulanamaz, emri veren azmettiren, yerine getiren fail olarak sorumlu tutulur (Anayasa m.137/2, TCK m.24/3). Karar bu noktada kusurluluğu ayrı bir aşama olarak ele almış, TCK m.30 çerçevesinde unsur yanılgısı ile haksızlık yanılgısını ayırmış ve yanılgının kaçınılmaz olması hâlinde kınanabilirliğin ortadan kalkacağını, kaçınılabilir olması hâlinde ise kusurun azalabileceğini ortaya koymuştur.
Cebir ve şiddet kullanıp Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, onun yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüste bulunmak Anayasayı ihlal suçunun maddi unsurudur. Hareketin bu amaçla kurulmuş örgütün faaliyeti içinde yapılması, elverişliliğin değerlendirilmesinde önemli olsa da suçun unsuru sayılmaz; somut tehlike suçu ayrıca netice gerektirmez ve failin amaca matuf eylemi ve/veya elverişli araç suçu ile suçun konusu üzerinde doğan somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir.
Detaylı özeti gör
Karar, esas incelemesinden önce usule ilişkin iki ayrı engeli değerlendirmiştir: katılan vekilinin, katılma hakkı bulunmayan suç bakımından hükmü temyize yetkisi olmadığı belirlenerek istem CMK m.298/1 uyarınca reddedilmiş; sanık müdafiinin duruşmalı inceleme talebi de savunmaya yeterli imkân tanındığı ve temyizde yazılı savunma yolunun açık olduğu gerekçesiyle CMK m.299/1 uyarınca kabul edilmemiştir. Esasa ilişkin bölümde, örgütsel koordinasyon ve iş bölümü gereğince bulundukları yer ve konuma uygun icra hareketi yapanlar, elverişliliği tartışmasız hâle gelen fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurdukları için TCK m.37 anlamında doğrudan fail; girişimin icrasını yalnızca kolaylaştıran hareketleri yapanlar ise m.309/1 ve m.39/2-c uyarınca yardım eden sayılmıştır. Somut olay yönünden mahkemelerin sabit kabul ettiği olgu, İstanbul'daki Kuleli Askerî Lisesi Komutanlığının lise çevresi ile Çengelköy ve Beykoz bölgelerinde meydana gelen olaylarda etkin biçimde faaliyet göstermesidir.
TCK m.309'daki suç, Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırma, yerine başka bir düzen kurma veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önleme amacına yönelik doğrudan genel kastla işlenen bir somut tehlike suçudur; ayrıca netice aranmaz ve amaca yönelik eylem ve/veya elverişli araç suç ile suçun konusu üzerinde doğan somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir. Suçun bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti kapsamında işlenmesi unsur değil, elverişlilik değerlendirmesinde önem taşıyan bir olgudur; iştirakin her biçimi mümkündür ve iştirak iradesi gösterenlerin tamamının örgüt üyesi olması gerekmez.
Detaylı özeti gör
Kararda incelemenin kapsamı önce daraltılmıştır. Hüküm kurulmasına yer olmadığına dair kararların davayı sona erdirir nitelikte olmadığı ve CMK m.286 uyarınca temyize tabi bulunmadığı belirtilmiştir. Silahlı terör örgütüne üye olma ile silahlı terör örgütü kurma veya yönetme suçları arasındaki geçitli suç ilişkisi ve sanıkların anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs suçundan mahkûm edilmiş olmaları gözetilerek bu kararlar bakımından mahallinde işlem yapılması mümkün görülmüştür. Temyiz edilmeyen beraat hükümleri ile hakkında tefrik kararı verilen sanık ise inceleme dışında tutulmuştur. Esasa ilişkin bölümde iştirakin azmettirme boyutu ayrıca işlenmiştir. Emrin konusu suç oluşturuyorsa kural olarak emri veren azmettiren, TCK m.30 hükmü saklı kalmak üzere emri yerine getiren ise fail olarak sorumlu tutulur. Azmettirenin sorumluluğu, hazırlık hareketleri ayrıca suç sayılmadıkça failin eyleminin en azından teşebbüs aşamasına ulaşmasına bağlıdır. Konusu suç oluşturan emirle azmettirilenden garantörlük yükümlülüğünü yerine getirmemesi isteniyorsa, teşebbüsten söz edebilmek için hem yasaklayıcı normu ihlale yönelen bir icra hareketinin gerçekleşmesi hem de failin neticeyi önleme yükümlülüğünü yerine getirmemiş olması aranır.
TCK m.309'da düzenlenen suçun maddi unsuru, cebir ve şiddet kullanılarak Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, onun yerine başka bir düzen getirmeye ya da fiilen uygulanmasını engellemeye elverişli vasıtalarla teşebbüstür. Eylemin bu hedefle kurulmuş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde gerçekleştirilmesi suçun unsuru olmayıp elverişlilik bakımından önemlidir; suç somut tehlike niteliğinde olduğundan ayrıca netice gerekmez ve amaca yönelik eylem ve/veya işlenen elverişli araç suç ile suçun konusu üzerindeki somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir.
Detaylı özeti gör
Kararın usule ilişkin bölümünde temyiz süresinin adlî tatilde işleyip işlemeyeceği tartışılmıştır. Tebliğnamede tutuklu işlere ilişkin sürelerin adlî tatilde de işleyeceği gerekçesiyle bazı sanıklar yönünden temyiz istemlerinin reddi istenmişse de Daire, Ceza Genel Kurulunun 10.06.2021 tarihli ve 2019/16-292 esas, 2021/275 karar sayılı kararına dayanarak adlî tatilde tutuklu işlerde de temyiz süresinin işlemeyeceğini kabul etmiş ve müdafilerin istemlerini süresinde saymıştır. Kesinleşme şerhlerine göre temyiz edilmeksizin kesinleşen beraat hükümleri ise inceleme dışında bırakılmıştır. Esas yönünden karar, örgüt suçları ile amaç suç arasındaki geçitli suç ilişkisini gözeterek bir kısım suç bakımından mahallinde karar verilmesini mümkün görmüş; m.309 yönünden ise iş bölümüne uygun icra hareketi yapanların TCK m.37 kapsamında doğrudan fail, yalnız girişimi kolaylaştıran hareketleri yapanların ise m.309/1 ile m.39/2-c uyarınca yardım eden sayılacağını belirtmiştir.
Anayasayı ihlal suçunda maddi unsur; cebir ve şiddet yoluyla Anayasanın öngördüğü düzeni kaldırmaya, başka bir düzenle değiştirmeye veya fiilen uygulanmasını engellemeye elverişli vasıtalar kullanılarak teşebbüste bulunulmasıdır ve bunun örgütsel faaliyet kapsamında yapılması şart değildir. Suç somut tehlike niteliğinde olduğundan netice aranmaz; iştirak her biçimde mümkün olup iştirak iradesi gösteren herkesin bu amaçla kurulmuş örgütün üyesi olması da gerekmez.
Detaylı özeti gör
Karar, esas incelemesinden önce iki farklı temyiz yolu bakımından kesinlik ile kabul edilebilirlik ayrımı yapmaktadır. On yıl veya daha az hapis ya da adlî para cezasını gerektiren suçlarda ilk derece mahkemesinin beraat kararına yönelik istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları CMK m.286/2-g uyarınca kesin sayıldığından, katılan vekilinin delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme suçundan kurulan beraat hükmüne yönelik temyiz istemi reddedilmiştir. Bozma üzerine kurulan hüküm yönünden ise temyiz edilebilirlik, temyiz edenin hak ve yetkisi, sürenin korunması ve dilekçede temyiz sebeplerine yer verilmiş olması ön incelemede tek tek denetlenerek esasa geçilmiştir. Esasa ilişkin bölümde, konum ve iş bölümüne uygun icra hareketi yapanların fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurdukları için doğrudan fail, icrayı yalnızca kolaylaştıran hareketleri gerçekleştirenlerin ise m.309/1 ile m.39/2-c uyarınca yardım eden sayılacağı belirtilmiş; konusu suç oluşturan emrin uygulanamayacağı vurgulanmıştır.
TCK m.309 ile korunan hukuki yarar, Anayasa düzenine egemen ilkelerdir; suç somut tehlike niteliğinde olduğundan ayrıca netice aranmaz, bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde işlenmesi elverişlilik değerlendirmesi yönünden önemli olsa da unsur değildir ve örgütle organik bağı bulunmayan kişiler de suça iştirak edebilir. Aynı hukuki değerleri koruyan ve eylemlerin haksızlık içeriğini bütünüyle tüketen Anayasayı ihlal suçunun bütün unsurlarıyla oluştuğu somut olayda, sanıkların ayrıca TCK m.311 ve 312'deki suçlardan ve geçitli/müterakki suç ilişkisi nedeniyle m.314/2'deki silahlı terör örgütüne üyelikten cezalandırılması mümkün değildir.
Detaylı özeti gör
Karar, hükmün koruduğu hukuki değeri öğretideki görüşlerle temellendirmektedir: siyasal iktidarın kuruluşuna ve işleyişine egemen kuralların bütünü anayasal düzeni oluşturur; maddedeki ibare tercihi de korunmak istenen hukuki yararı açıklığa kavuşturur. Maddede teşebbüs edenler ibaresine yer verilmesi nedeniyle teşebbüs edilmesinin cezalandırma için yeterli görüldüğü; suç hem idare edenler hem idare edilenler tarafından işlenebildiğinden, cebir veya tehdidin sonuca ulaşmaya elverişli olup olmadığının hâkimce takdir edileceği belirtilmiştir. Kararda ayrıca devletin silahlı kuvvetlerini amacı dışında kullananların da bu suçu işleyebileceği ifade edilmiştir. Sorumluluk rejimi yönünden TCK m.220/5 esas alınarak, yönettiği örgütün gücünden yararlanıp talimat alanın iradesi üzerinde hâkimiyet kuran yönetici ile serbest iradesiyle hareket etmeyen fail arasında azmettiren ve azmettirilen ilişkisinden söz edilemeyeceği, kanunun sisteminde yöneticinin dolaylı fail olarak sorumlu tutulduğu açıklanmıştır.
Cebir ve şiddet, TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunun unsurudur; suç somut tehlike niteliğinde bulunduğundan oluşumu için ayrıca bir neticenin gerçekleşmesi gerekmez. Bu suça iştirak, yalnız araç fiil yönünden değil amaç suç bakımından da iştirak iradesini gerektirir; kişinin maddede belirtilen amaçlara yönelik örgütün kurucusu veya üyesi olması tek başına iştirak ettiği anlamına gelmez.
Detaylı özeti gör
Karar, gerekçe zincirinde içtima sorununu bağımsız bir başlık altında çözmüştür. Araç fiilin icrasına yönelen hareket, hem araç suçun hem de amaç suçun icra hareketini oluşturduğundan tek fiille birden çok hükmün ihlali söz konusu olsa da, TCK m.309/2 fikrî içtimanın uygulanmasını engellemek üzere getirildiğinden araç ve amaç suçlar bakımından kural olarak gerçek içtima uygulanır. Kasten öldürme, nitelikli yaralama veya kamu mallarına zarar verme gibi suçlar amaç suçun yanında ayrıca cezalandırılırken, suçun unsuru sayılan cebir ve şiddetin basit hâllerini oluşturan araç suçlardan ayrıca mahkûmiyet kurulamaz. Hukuki ve fiilî kesintiye kadar işlenen birden çok araç suç için bir kez Anayasayı ihlal suçu oluşur. Suçun düzenleniş biçimi gereği bir teşebbüs suçu olduğu ve niteliği nedeniyle ayrıca teşebbüsün mümkün bulunmadığı belirtilmiş; m.39'daki yardım etme ile m.220/7'deki örgüte bilerek ve isteyerek yardımın farklı kurumlar olduğu vurgulanmıştır.
TCK m.309 bakımından cebir ve şiddet suçun unsurudur ve aranan cebir fiziki/maddi cebirdir; somut tehlike suçu olması nedeniyle ayrıca netice aranmaz, amaca yönelik eylem veya işlenen elverişli araç suç ile suçun konusu üzerindeki somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir. Maddede sayılan amaçlara yönelik bir örgütün kurucusu ya da üyesi olmak tek başına bu suça iştirak sayılmaz; iştirak için hem araç fiil hem de amaç suç bakımından iştirak iradesi bulunmalıdır.
Detaylı özeti gör
Karar, cebir unsurunun sınırlarını tarihsel gelişimi üzerinden açıklamaktadır. Öğretide bir kesim, mülga 765 sayılı Kanun'un 146. maddesi bakımından cebri bağımsız bir maddi unsur saymamış; hukuka aykırı usullere yönelen iradeyi yeterli görerek yetki gaspı veya hile yoluyla da suçun işlenebileceğini savunmuştur. Bu geniş yorumun 5237 sayılı Kanun'un hazırlığında da yankı bulduğu, tasarının 363. maddesinde cebir yerine Anayasanın izin vermediği usuller ölçütünün öngörüldüğü, ancak Meclis çalışmalarında bu görüşten dönülerek metne açıkça cebir ve şiddet unsurunun konulduğu belirtilmiştir. Manevi cebir kavramının 27 Mayıs 1960 sonrasında kurulan yargı organının ürünü olduğu, çağdaş demokratik hukuk devletinde savunulabilir yanının bulunmadığı ifade edilmiştir. İştirak bakımından ise katkısı tek başına vahamet arz etmeyen ve fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurmayan failin sorumluluğunun m.309'a yardım olarak değil, konumu ve delil durumuna göre m.314/2, m.220/6 veya 220/7 delaletiyle m.314/2 ya da m.315 kapsamında değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir.
TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunda cebir ve şiddet unsur olup suç somut tehlike niteliğinde olduğundan oluşum için ayrıca netice gerekmez. İştirak, yalnız araç fiil değil amaç suç yönünden de iştirak iradesini gerektirir; fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kuran kişi TCK m.37 aracılığıyla doğrudan fail, müşterek hâkimiyet sağlayacak işlevsel ağırlığa ulaşmaksızın icrayı kolaylaştıran hareketleri gerçekleştiren kişi ise TCK m.309/1 ve 39/2-c uyarınca yardım eden olarak sorumlu tutulur.
Detaylı özeti gör
Karar, cebir unsurunun mehaz kanundaki gelişimini incelemektedir. Mülga 765 sayılı Kanun'un 146. maddesinin kaynağı olan 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanunu'nun 118. maddesi cebir unsurunu taşırken, aynı konuyu düzenleyen 1930 tarihli kanunun 283. maddesinde bu unsurun tanımdan çıkarıldığı, faşizmin etkisiyle kaleme alınan bu hükmün 11.11.1947 tarihinde değiştirilerek cebrin yeniden suç tanımına konulduğu aktarılmıştır. İştirak bölümünde müşterek faillik iki koşula bağlanmıştır: failler arasında birlikte suç işleme kararının bulunması ve suçun işlenişi üzerinde ortak hâkimiyet kurulması. Katkının ağırlığı üstlenilen role göre değerlendirilir; suçun işlendiği yerde bulunmak zorunlu değildir, uzaktan telefon veya telsizle faili koordine eden ya da icra sırasında talimat veren kişi de müşterek fail sayılır. Buna karşılık katkı hazırlık hareketlerinden ibaretse ortak hâkimiyetten söz edilemez ve sorumluluk yardım etme düzeyinde kalır.
Somut tehlike suçu olan TCK m.309'un tamamlanması herhangi bir neticenin gerçekleşmesine bağlı değildir; amaca matuf eylem veya failin işlediği elverişli araç suç ile suç konusu üzerinde doğan somut tehlike arasında illiyet bağı kurulması gerekli ve yeterlidir. İştirak sorumluluğu yalnız araç fiile değil amaç suça da yönelen iştirak iradesini gerektirir; maddede yazılı amaçları benimseyen örgütün kurucusu ya da üyesi sıfatını taşımak tek başına m.309'a iştirak sayılmaz.
Detaylı özeti gör
Karar, örgütsel konumdan kaynaklanan sorumluluk ile iştirak sorumluluğunu birbirinden ayıran ölçütleri ortaya koymaktadır. Yönettiği örgütün gücünden yararlanarak talimat alanın iradesine hâkim olan yöneticinin, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlardan dolaylı fail olarak sorumlu tutulduğu ve bu ilişkinin azmettirme sayılamayacağı belirtilmiştir. Müşterek faillik ile yardım etme arasındaki sınır ise fiil üzerindeki hâkimiyete bağlanmıştır: müşterek faillikte fiilin gerçekleşmesi ya da akim kalması ortakların her birinin elindedir, yardım eden ise icrayı failin inisiyatifine bırakır. Kararda, maddede sayılan amaçlara yönelen bir örgütün kurucusu ya da üyesi olmanın bu suça iştirak anlamına gelmediği, söz konusu sıfatların TCK m.314'te bağımsız suç olarak düzenlendiği vurgulanmış; sorumluluk için örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen belirli ve elverişli bir araç fiil bakımından hem iştirak iradesinin ortaya konulması hem de maddi veya manevi nedensel bir katkının bulunması aranmıştır.
TCK m.309'daki suç, korunan değerlere yönelik tehlike doğurmaya elverişli eylemleri kapsadığı için somut tehlike suçudur; düzenlenişi itibarıyla bir teşebbüs suçu olduğundan ayrıca teşebbüse elverişli değildir. Maddede sayılan amaçlara yönelik örgütün kurucusu veya üyesi olmak tek başına bu suça iştirak sayılmaz; iştirak için amaç suç bakımından da iştirak iradesinin bulunması gerekir.
Detaylı özeti gör
Karar, eylemin hazırlık aşamasını aşıp aşmadığını belirleyecek ölçütleri merkeze almaktadır. Cebir ve şiddet kullanılarak anayasal düzeni doğrudan değiştirmeye yönelen bir fiilin icrasına başlandığı anda suç yolunun tükendiği kabul edilmekte; buna karşılık araç suçun en azından teşebbüs boyutuna ulaşması, yani amaçlanan sonucu doğurabilecek bir icra hareketi olarak belirginleşmesi aranmaktadır. Failin kastının şüpheye yer bırakmayacak biçimde ortaya çıkmasını esas alan öznel ölçütün, kişiyi düşüncesi ve yaşam tarzı nedeniyle cezalandırmaya varabileceği gerekçesiyle tasarıdan çıkarıldığı, yerine doğrudan doğruya icraya başlama ölçütünün benimsendiği aktarılmış ve objektif teori ile Frank formülüne dayanılmıştır. Buna göre hareketin yalnız dış görünüşüyle yetinilmez; suçun konusuyla yakın bağlantısı ve bu konu bakımından tehlike doğurup doğurmadığı araştırılır, kısmen tipik olmasa bile tipik harekete zorunlu olarak bağlı hareket icra hareketi sayılır.
TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunda cebir ve şiddet unsur olup somut tehlike niteliği nedeniyle ayrıca neticenin gerçekleşmesi aranmaz. İştirakin her biçimi mümkündür; fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kurduğu belirlenen kişi TCK m.37 kapsamında doğrudan fail, böyle bir hâkimiyet kurmamakla birlikte darbenin icrasını kolaylaştırmaya yönelik hareketleri gerçekleştiren kişi ise TCK m.309/1 ve 39/2-c kapsamında yardım eden olarak sorumludur.
Detaylı özeti gör
Karar, iştirak rejimini TCK'nın genel hükümlerinden hareketle açıklamaktadır. Anayasayı ihlal suçu için özel iştirak hükmü bulunmadığından genel iştirak kuralları uygulanır; faillik ile şeriklik ayrılmış, azmettirme ve yardım etme şeriklik içinde değerlendirilmiştir. TCK m.37'nin birinci fıkrası müşterek failliği, ikinci fıkrası ise dolaylı failliği düzenler. Suçun failinin yöneten ya da yönetilen herkes olabileceği, mağdurun demokratik toplumu oluşturan her birey olduğu, suçun işlenmesi için önceden kurulmuş bir örgütün varlığının zorunlu bulunmadığı, m.220/5 nedeniyle örgüt yöneticisinin elverişli fiilleri bizzat işlemesinin de gerekmediği belirtilmiştir. Ayrım, mülga 765 sayılı Kanun döneminden gelen içtihatla desteklenmiştir: suçu doğrudan birlikte işleyenlerin hareketleri, maddi biçimleri itibarıyla suçun icrasıyla özdeş olduğu ve icrada birinci derecede etkili bulunduğu için aslî faillik sayılmış; ferî iştirakte ise yardımcı konumundaki failin hareketiyle asıl failin hareketi arasında bağlantı aranmıştır.
TCK m.309'da düzenlenen suç somut tehlike niteliğinde bulunduğundan ayrıca netice aranmaz; fiilin bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde işlenmesi, suçun unsuru olmamakla birlikte elverişlilik değerlendirmesinde önem taşır. İştirak için amaç suç yönünden de iştirak iradesi bulunmalıdır; maddede gösterilen amaçlara yönelik örgütün kurucusu ya da üyesi olmak tek başına bu suça iştirak edildiğini göstermez.
Detaylı özeti gör
Karar, suçun yapısal unsurlarını belirli bir sıra içinde incelemektedir. Korunan hukuki değer millet iradesine dayanan demokratik rejim, suçun konusu ise anayasal düzen ile devletin siyasi biçimini ve kuruluşunun dayandığı temel ilkelerdir. Düzenin demokratik teamüller dışında değiştirilmesi hâlinde iktidarı ele geçirenlerin yargılanamamasının yalnızca fiilî bir durum yarattığı, eylemi suç olmaktan çıkarmadığı ve engeller ortadan kalktığında yargılamanın mümkün olduğu belirtilmiştir. Araç suç, amacı gerçekleştirmeye elverişli olmak koşuluyla icrai ya da ihmali hareketle işlenebilir; ihmalle sorumluluk failin önleme yükümlülüğü, yani garantör sıfatı bulunmasına bağlıdır. Kararın kurduğu temel ayrım, araç suçla doğan somut zarar sonucunun değil o fiilin toplum üzerinde bıraktığı etkinin önem taşımasıdır: kamu düzenini bozan, devlet otoritesine güveni sarsan ve anayasal düzen bakımından somut tehlike yaratacak yoğunluktaki eylemler amaç suç yönünden elverişli sayılır.
Anayasayı ihlal suçu, cebir ve şiddete dayalı icra hareketleriyle ve doğrudan kastla işlenebilen, serbest hareketli bir amaç suçudur; kalkışmakla tüketilen neticesiz suç niteliği nedeniyle bu suça ayrıca teşebbüs mümkün değildir. Suçun bütün unsurlarıyla gerçekleştiği durumda fail ayrıca TCK m.311 ve 312'den cezalandırılamaz; buna karşılık m.309/2, fikrî içtima uygulanmasını engellediğinden araç ve amaç suçlar bakımından kural olarak gerçek içtima hükümleri geçerlidir.
Detaylı özeti gör
Karar, failin kim olabileceğini ve suçun zaman içindeki yapısını ayrı ayrı incelemektedir. Suçun faili Türk ya da yabancı herkes olabilir; tüzel kişiler statüleriyle kişilik kazandıklarından fail olamaz, buna karşılık isnat yeteneği bulunmayanlar fail olabilir. Suç tek failin hareketiyle de işlenebilir; kamu gücünü ve zor kullanma yetkisini elinde bulunduranlar kadar bunlardan yoksun olanlar da işleyebilir, faillik için kamu görevlisi olmak ya da siyasi bir konum taşımak aranmaz. Bu suç bakımından herhangi bir hukuka uygunluk sebebinden yararlanılmasının mümkün olmadığı da belirtilmiştir. Suç, amaca yönelik tek bir hareketle işlenebileceği gibi aralarında amaçsal ve zamansal birlik bulunan birden çok hareketle de işlenebilir; hareketlerin bir süre devam etmesi onu kesintisiz suç hâline getirmez, hareketin yapılmasıyla tüketilen ani suçlardandır. Zincirleme biçimde işlenmesi kuramsal olarak mümkün olsa da cezanın ağırlaştırılmış müebbet hapis olması nedeniyle uygulamada artırım söz konusu değildir.
TCK m.309'daki suç somut tehlike niteliğinde olduğundan ayrıca netice aranmaz; amaca yönelik eylem ve/veya işlenen elverişli araç suç ile suçun konusu üzerinde doğan somut tehlike arasında illiyet bağı bulunması gerekli ve yeterlidir. Maddedeki amaçlara yönelik araç suç, elverişli olmak koşuluyla icraî veya ihmali hareketle işlenebilir; ihmali hareketle sorumluluk ise failin garantör sıfatına bağlıdır.
Detaylı özeti gör
Karar, ihmali davranıştan doğan sorumluluğun kapsamını ve sınırlarını ayrıntılı olarak belirlemektedir. İhmali suçlar ikiye ayrılır: ihmali hareketin doğrudan suç tipinde gösterildiği gerçek ihmali suçlarda tipiklik, emredici normun kasten yerine getirilmemesiyle gerçekleşir ve ayrıca bir neticenin doğması aranmaz. Tipe uygun neticenin engellenmemesi biçiminde ortaya çıkan gerçek olmayan ihmali suçlarda ise failin özel bir hukuki yükümlülük altında, yani garantör konumunda bulunması gerekir; bu nedenle söz konusu suçlar özgü suç niteliğindedir. Garantörlük kanundan, sözleşmeden ya da kişinin kendi yarattığı tehlikeli durumdan doğabilir. Nedensellik, beklenen hareket yapılsaydı neticenin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği sorusuyla belirlenir; yükümlülüğünü yerine getirse dahi neticeyi önleyemeyecek olan fail sonuçtan sorumlu tutulamaz. Kararda ayrıca karma uygunluk teorisi esas alınarak nedensellik bağının tek başına yeterli olmadığı, neticenin faile objektif olarak da isnat edilebilmesi gerektiği belirtilmiştir.
Anayasal düzeni cebirle tamamen veya kısmen kaldırmaya, değiştirmeye ya da fiilen uygulanmasına engel olmaya kalkışmak TCK m.309'un cezalandırdığı harekettir. Kalkışmayla tüketilen neticesiz suçta hareket parçalara ayrılamadığı için teşebbüs hükümlerinin uygulanması mümkün değildir.
Detaylı özeti gör
Karar, suçun kapsamını devletin statüsü ve anayasanın işlevi üzerinden açıklamaktadır. Devlet tüzel kişiliğinin hukuki varlığı bir statüye sahip olmasına bağlıdır ve bu statü, mevcut siyasi düzenin somutlaştığı metin olan Anayasadır; kalkışma suçlarında Anayasadan anlaşılması gereken devletin temel düzeni ve anayasal yapının temel normlarıdır. Anayasa hükümlerinin yalnız organları ve makamları değil kişileri de bağlaması nedeniyle bu hükümlerin bireyler tarafından ihlali de mümkündür. Manevi unsur bakımından suçun doğrudan kastla işlenebildiği, kanun koyucunun failin amacını kusurluluğun varlık şartı olarak aramaması nedeniyle bunun özel kastla işlenen suçlardan sayılmadığı ve neticesiz yapısı gereği olası kasta elverişli olmadığı belirtilmiştir. İştirak yönünden özel hüküm bulunmadığından genel kurallar uygulanır; suçu işlemek amacıyla örgüt kurulmuşsa silahlı olup olmamasına göre m.220 veya 314 uyarınca örgüt suçundan ve örgüt kapsamında işlenen bu suçtan ayrı ayrı sorumluluk doğar.
TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunun konusu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzen ile bu düzenin işleyişine egemen ilkeleri içeren kurallar bütünüdür; m.311 ve 312'deki suçlarla ortak korunan hukuki değer ise millet iradesine dayalı demokratik rejimdir. İkinci fıkra, suç işlenirken gerçekleştirilen diğer suçlar için de ilgili hükümlere göre ayrıca ceza verilmesini öngörmüş ve bu amaç suçu, koruduğu hukuki değere ulaşmak üzere işlenen araç suçlardan ayrı ve bağımsız düzenlemiştir.
Detaylı özeti gör
Uyuşmazlıkta, hâkim olan sanık hakkında izlenecek soruşturma ve yargılama usulü belirlenmiştir. İddianamede içeriklerinden söz edilen ve Hâkimler ve Savcılar Kurulu nezdinde soruşturması süren, görevden doğduğu ve görev sırasında işlendiği ileri sürülen eylemler yönünden dava açılmadığı; başka olaylara değinilmesinin de o olaylardan dava açıldığı anlamına gelmeyeceği belirtilmiştir. Amaç suçlar ile bunlara göre geçitli suç kabul edilen örgüt üyeliğinde temadi yakalanma anına kadar sürerken, görevle bağlantılı eylemlerde temadi ve teselsül daha önce sona erdiğinden suçüstü hâli bulunmadığı, bu eylemler için ayrı soruşturma yürütülmesinin usule uygun olduğu sonucuna varılmıştır. Karar ayrıca örgüt suçlarında içtima rejimini kurmaktadır: TCK m.314'ün üçüncü fıkrasının yaptığı atıf nedeniyle m.220/4'teki gerçek içtima kuralı silahlı örgüt üyeliğinde de uygulanır ve örgüt üyeleri, örgüt faaliyeti kapsamında işledikleri diğer suçlardan ayrıca sorumlu tutulur.
TCK m.309, 311 ve 312'nin ikinci fıkraları uyarınca bu suçlar işlenirken başka suçlar da gerçekleştirilmişse onlar için ayrıca ilgili hükümlere göre ceza verilir; amaç suç niteliğindeki bu suçlar, korunan hukuki değere ulaşmak için işlenen araç suçlardan ayrı ve bağımsızdır. Millet iradesine dayalı demokratik rejimi koruyan bu suçların kamu göreviyle bağlantılı veya görevden yararlanılarak işlenmesi gerekmez; özgü suç olmadıklarından failin memur sıfatı da kurucu unsur değildir.
Detaylı özeti gör
Karar, hâkim sıfatındaki sanığın yargılanacağı görevli mercii iddianamedeki suç nitelendirmesine göre belirlemektedir. Sanığın mahkeme üyesi olarak görev yaptığı bazı davalarla ve iletişimin tespiti, dinlenmesi ile kayda alınmasına dair kararlarla ilgili hukuka aykırı işlemlerden söz edilse de bu eylemler yönünden görev suçu adları ve sevk maddeleri gösterilmediğinden dava açılmış sayılmamıştır. Kurul, iddianamedeki nitelendirmenin özünde, sanığın hâkimlik sıfatından bağımsız olarak örgüt üyesi sıfatıyla ve örgüt hiyerarşisi içinde hareket ederek, özel yetkili mahkemelere yerleştirilmek suretiyle yargısal mekanizmalara egemen olma faaliyetine katıldığı yönünde olduğunu saptamış ve eylemlerin kişisel suç sayılması gerektiği sonucuna varmıştır. Yargıtayın ilk derece yargılaması yapma görevinin görev suçlarıyla sınırlı ve istisnai olduğu da gözetilerek Yargıtay 9. Ceza Dairesinin görevsizlik kararı usul ve kanuna uygun bulunmuş, İstanbul 28. Ağır Ceza Mahkemesinin görevsizlik kararının kaldırılması gerektiği belirtilmiştir.
TCK m.309/1'deki Anayasayı ihlal suçunun konusu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzen ile bu düzenin işleyişine egemen ilkeleri kapsayan kurallar bütünü; koruduğu hukuki değer ise millet iradesine dayanan demokratik rejimdir ve ikinci fıkra gereğince suç sırasında işlenen başka suçlardan da ayrıca ceza verilir. Araç suçlardan ayrı ve bağımsız düzenlenen bu amaç suçu özgü suç değildir; failin memur olması kurucu unsur sayılmaz ve fiilin kamu göreviyle bağlantılı işlenmesi gerekmez.
Detaylı özeti gör
Karar, aynı kanun bölümündeki üç suçun konularını birbirinden ayırmaktadır: Anayasayı ihlal suçunun konusu anayasal düzen ile bu düzenin işleyişine egemen kurallar bütünü, yasama organına karşı suçun konusu Türkiye Büyük Millet Meclisi, hükûmete karşı suçun konusu ise egemenliği oluşturan güçlerden yönetim gücünü temsil eden Hükûmettir. Bu suçların özgü suç niteliği taşımaması uyuşmazlığın çözümünde belirleyici olmuştur. Kurul, iddianamedeki nitelendirmeye göre hâkim olan sanığın eylemlerinin görevinden bağımsız biçimde ve örgüt üyeliğinden kaynaklanan hiyerarşi içinde gerçekleştiğini, dolayısıyla kişisel suç sayılması gerektiğini kabul etmiştir. Görevden doğan eylemler yönünden temadi daha önce sona erdiğinden suçüstü hâlinin bulunmadığı, bunlar için ayrı soruşturma yürütülmesinin usule uygun olduğu belirtilmiş; Yargıtay 16. Ceza Dairesinin görevsizlik kararı yerinde görülerek İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesinin görevsizlik kararının kaldırılması sonucuna ulaşılmıştır.
Anayasayı ihlal suçunda TCK m.309/1'in konusu, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının öngördüğü düzeni ve bu düzenin işleyişine egemen ilkeleri içeren kurallar bütünüdür; korunan hukuki değer millet iradesine dayalı demokratik rejim olup suç işlenirken gerçekleştirilen diğer suçlar için ikinci fıkra uyarınca ayrıca ceza verilir. Bu amaç suçu araç suçlardan bağımsızdır ve özgü suç niteliği taşımaz; bu nedenle failin memur olması kurucu unsur olmadığı gibi fiilin kamu göreviyle bağlantılı işlenmesi de zorunlu değildir.
Detaylı özeti gör
Kararın temel gerekçesi, Türk Ceza Kanunu'nun fiil sayısınca suç ve suç sayısınca ceza esasına dayanan gerçek içtima anlayışıdır. Bu nedenle m.309, 311 ve 312'nin ikinci fıkralarında, bu suçlar işlenirken gerçekleşen diğer suçlar için ayrıca ceza verileceği belirtilmiş ve amaç suçlar, korunan değere ulaşmak üzere işlenen araç suçlardan bağımsız olarak düzenlenmiştir. Bunun sonucu olarak, görev sırasında işlendiği ileri sürülen eylemlerden ayrı bir dava açılması hâlinde bunların amaç suçlar bakımından araç suç oluşturup oluşturmadığının kovuşturma makamlarınca ayrıca değerlendirilmesi gerekir. Somut uyuşmazlıkta sanık, suç tarihinde birinci sınıf hâkim olarak mahkeme başkanlığı yapmaktadır; ancak açılan dava, hâkimlik sıfatından bağımsız olarak örgüt hiyerarşisi içinde hareket ettiği nitelendirmesine dayandığından eylemler kişisel suç sayılmıştır. Kurul, Yargıtay 16. Ceza Dairesinin görevsizlik kararını uygun bulmuş, Samsun 3. Ağır Ceza Mahkemesinin görevsizlik kararının kaldırılması gerektiği sonucuna varmıştır.
TCK m.309, 311 ve 312'nin ikinci fıkraları, anılan suçların işlenmesi sırasında gerçekleştirilen diğer suçlar bakımından da ilgili hükümlere göre ayrıca ceza verilmesini gerektirir; böylece bu amaç suçları, korudukları hukuki değere ulaşmak için işlenen araç suçlardan ayrı ve bağımsız düzenlenmiştir. Millet iradesine dayalı demokratik rejimi korumaya yönelik bu suçlar kamu göreviyle bağlantı veya görevden yararlanma koşulu taşımaz ve özgü suç olmadıkları için failin memur sıfatı kurucu unsur değildir.
Detaylı özeti gör
Kararın belirleyici noktası, iddianamede sanığın iştiraki hakkında yapılan hukuki nitelendirmedir. Kurul, hâkim olarak görev yapan sanık hakkında açılan davanın, onun hâkimlik sıfatından bağımsız biçimde ve örgüt üyeliğinden kaynaklanan hiyerarşi içinde hareket ederek, görünürde yargısal kanaat taşıyan fakat gerçekte bu vasıftan ve hukuki değerden yoksun, örgütsel talimat mahiyetindeki eylemleriyle örgüt üyelerini amaç suçları işlemeye azmettirdiği iddiasına dayandığını saptamıştır. Bu nitelendirme karşısında eylemlerin kişisel suç sayılması gerekmiştir. Görevden doğan eylemler bakımından temadi ve teselsülün daha önce sona ermesi nedeniyle suçüstü hâlinin bulunmadığı, bunlar için Hâkimler ve Savcılar Kurulu nezdinde ayrı soruşturma yürütülmesinin usule uygun olduğu da belirtilmiştir. Yargıtay 16. Ceza Dairesinin görevsizlik kararı yerinde bulunmuş, İstanbul 27. Ağır Ceza Mahkemesinin görevsizlik kararının kaldırılmasına hükmedilmiştir.
TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunun maddi unsuru, cebir ve şiddet kullanılarak anayasal düzeni ortadan kaldırmaya, yerine başka bir düzen getirmeye veya fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüs edilmesidir; suç somut tehlike niteliğinde olduğundan ayrıca netice aranmaz. Maddede gösterilen amaçlara yönelik fiilin işlenmesi konusunda iştirak iradesi bulunanlara iştirakin her biçimi uygulanabilir ve bu kişilerin tümünün söz konusu amaçla kurulmuş örgütün üyesi olması gerekmez.
Detaylı özeti gör
Karar, temyiz denetiminin sınırlarını katılma hakkı ve doğrudan zarar ölçütleri üzerinden belirlemektedir. Katılanların, anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs ile Meclisin ortadan kaldırılmasına ya da görevini yapmasının engellenmesine teşebbüs suçları dışındaki suçlardan doğrudan zarar görmedikleri saptanmış; davaya katılmalarına karar verilmiş olmasının da bu suçlar bakımından hükmü temyiz yetkisi vermeyeceği belirtilerek istemler CMK m.298 uyarınca reddedilmiştir. Kalan katılanın temyizi ise anılan iki suçla sınırlı kabul edilerek esasa geçilmiştir. Sanık müdafiinin duruşmalı inceleme talebi, temyizde yazılı savunma imkânının sınırsız biçimde kullanılabilmesi karşısında savunma hakkının kısıtlanmadığı gerekçesiyle takdiren reddedilmiştir. Esasa ilişkin bölümde, iş bölümüne uygun icra hareketi yapanların TCK m.37 kapsamında doğrudan fail, icrayı yalnız kolaylaştıran hareketleri gerçekleştirenlerin ise m.309/1 ve m.39/2-c uyarınca yardım eden sayılacağı yinelenmiştir.
Cebir ve şiddet yoluyla Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, başka bir düzen kurmaya veya mevcut düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüs edilmesi, TCK m.309'daki maddi unsuru meydana getirir. Somut tehlikenin doğması suç için yeterli olup ayrıca netice aranmaz; amaca yönelik fiilin işlenmesi konusunda iştirak iradesi bulunan kişilere iştirakin her şekli uygulanabilir.
Detaylı özeti gör
Karar, ilk olarak beraat hükmüne yöneltilen temyiz itirazlarını incelemiştir. Yüklenen suçların sanık tarafından işlendiğinin sabit olmadığına ilişkin gerekçelerin dosya kapsamına uygun ve denetime elverişli biçimde gösterildiği belirlenmiş; Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı vekili ile diğer katılan vekilinin ileri sürdüğü nedenler yerinde görülmediğinden temyiz davası CMK m.302/1 uyarınca esastan reddedilerek hüküm onanmıştır. Ardından, örgüt üyesi olmamakla birlikte silahlı terör örgütüne bilerek ve isteyerek yardım etme suçundan kurulan mahkûmiyet hükmü ele alınmıştır. Bu bölümde iştirakin iki kademesi açıklanmış, iş bölümüne uygun icra hareketi yapanlar doğrudan fail, icrayı yalnız kolaylaştıran hareketleri gerçekleştirenler ise m.309/1 ile m.39/2-c kapsamında yardım eden sayılmıştır. Somut değerlendirmede, sanığın ikrarı ile tanık beyanlarına göre 15.07.2016 günü nöbetçi astsubay olarak görev yapması esas alınmıştır.
Örgütle bağlantısı sayesinde darbe teşebbüsünün planlama, hazırlık ve icra organizasyonunu bilen, verilen emir ve görevleri kabul edip icra hareketlerini yapan veya sırası henüz gelmemiş icra hareketleri için gereken hazırlıkları tamamlayan kişi TCK m.309 bakımından müşterek faildir. Buna karşılık fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kurmaya elverişli fonksiyonel ağırlığı bulunmayan; fakat icra başladıktan sonra katılma iradesini ortaya koyarak darbenin icrasını kolaylaştıran hareketler m.309/1 ve m.39/2-c uyarınca Anayasayı ihlale teşebbüs suçuna yardım niteliğindedir.
Detaylı özeti gör
Karar, sorumluluk statüsünü kalkışmanın hukuki niteliği ve fiil üzerindeki hâkimiyet üzerinden kurmaktadır. Kalkışma, maddede sayılan amaçlara yönelen ve zarar tehlikesi doğuran vahim eylemler ölçüsünü aşarak anayasal düzeni doğrudan ortadan kaldırma sonucuna yönelmiş, örgütün ülke genelindeki bütünlüğünden yararlanılarak planlanıp uygulanmış, başarısı eşzamanlı hareketlere bağlı olduğundan hukuken tek bir fiil olarak kabul edilmiştir. Bu kabul nedeniyle, bulundukları yer ve konuma uygun biçimde amaca hizmet eden icra hareketinde bulunanların, elverişliliği tartışmasız olan fiil üzerinde ortak hâkimiyet kurdukları ve TCK m.37 kapsamında doğrudan fail sayılmaları gerektiği belirtilmiştir. Sanığın icrai fiile icrai bir hareketle katılabileceği gibi garantörlük yükümlülüğünü ihmal ederek de iştirak edebileceği ifade edilmiştir. İçtima yönünden ise kalkışmaya katılanların eylemleri m.309, 311 ve 312'deki suçları oluşturabilecek olsa da, haksızlık içeriğini bütünüyle karşılayan Anayasayı ihlal suçu tüm unsurlarıyla gerçekleştiğinden ayrıca m.311 ve 312'den cezalandırma imkânı bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
TCK m.309'daki Anayasayı ihlal suçunun maddi unsuru, cebir ve şiddet yoluyla Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, yerine başka bir düzen getirmeye veya fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüs edilmesidir; somut tehlike suçu olduğundan ayrıca netice aranmaz. Eylemin bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde gerçekleştirilmesi suçun unsuru değil, elverişlilik değerlendirmesinde önemli bir olgudur; iştirakin her türü mümkündür ve iştirak iradesi bulunanların tümünün örgüt üyesi olması gerekmez.
Detaylı özeti gör
Karar önce bir temyiz süzgeci uygulamıştır: katılan vekillerinin bu suçlardan doğrudan doğruya zarar görmedikleri, dolayısıyla katılma ve hükmü temyiz yetkileri bulunmadığı gerekçesiyle istemleri CMK m.298 uyarınca reddedilmiş, bazı beraat hükümleri de CMK m.286/2-g gereği kesin sayılmıştır. Esasa geçildiğinde kalkışma, senkronize hareketlere bağlı ve hukuken tek bir fiil kabul edilmiş; iş bölümüne uygun icrai harekette bulunup fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kuranlar TCK m.37 anlamında doğrudan fail, cebir içeren icrai nitelik ve fonksiyonel mahiyet taşımayan ancak icraya başlandıktan sonra katılma iradesini ortaya koyan katkılar ise m.309/1 ile m.39/2-c kapsamında yardım etme sayılmıştır. Konusu suç oluşturan emirde emri veren azmettiren, uygulayan fail kabul edilmiş; azmettirenin sorumluluğu, fiilin en az teşebbüs aşamasına ulaşmasına bağlanmıştır.
Anayasayı ihlal suçu somut tehlike niteliğinde olduğu için oluşumunda ayrıca netice aranmaz ve maddede gösterilen amaçlara yönelik bir fiil konusunda iştirak iradesi bulunanlar bakımından iştirakin her biçimi uygulanabilir. İncelenen kararda, aynı hukuki değerleri koruyan ve eylemlerin haksızlık içeriğini tamamen tüketen bu suç bütün unsurlarıyla oluştuğunda, faillerin ayrıca TCK m.311 ve 312'deki suçlardan ve aralarındaki geçitli/müterakki suç ilişkisi nedeniyle m.314/2'deki silahlı terör örgütüne üyelikten cezalandırılamayacağı kabul edilmiştir.
Detaylı özeti gör
Karar olayı, örgüt mensuplarının işgal ettikleri kamu görevinin verdiği yetkiyle tasarruf edebildikleri devlete ait silah ve mühimmatla gerçekleştirdikleri silahlı bir darbe teşebbüsü sayar. Karar, örgüt yöneticisinin konumunu ayrıca ele almaktadır: TCK m.220/5 gerekçesiyle birlikte okunduğunda, örgütün gücüne dayanarak talimat verdiği kişinin iradesine hâkim olan yönetici ile serbest iradesiyle hareket etmeyen fail arasında azmettiren ve azmettirilen ilişkisi kurulamaz; kanunun sisteminde yönetici, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlardan dolaylı fail sıfatıyla sorumludur. Askeri Ceza Kanunu m.41/3-B'de paralel bir düzenleme bulunduğu da belirtilmiştir. Karar ardından astların bağlayıcı emir kapsamındaki sorumluluğuna geçerek, tipe uygun ve hukuka aykırı fiilin ancak fail kusurluysa cezalandırılabileceğini, kusurun ise failin kınanabilirliğine ilişkin bir değer yargısını ifade ettiğini ortaya koyar.
Anayasayı ihlal suçunun maddi unsuru, cebir ve şiddet kullanarak Anayasanın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya, yerine başka bir düzen getirmeye veya fiilen uygulanmasını engellemeye elverişli vasıtalarla teşebbüstür; eylemin bu amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde işlenmesi unsur değil, elverişlilik bakımından önemlidir ve somut tehlike suçu olduğundan ayrıca netice aranmaz. İncelenen kararda, aynı hukuki değerleri koruyup eylemlerin haksızlık içeriğini bütünüyle tüketen bu suç tüm unsurlarıyla oluştuğunda TCK m.311 ve 312'deki suçlardan ayrıca ceza verilemeyeceği kabul edilmiştir.
Detaylı özeti gör
İlk derece mahkemesi sanığı Anayasayı ihlale teşebbüs suçuna yardımdan TCK m.309/1 ve m.39 ile 3713 sayılı Kanun'un m.5/1'i uyarınca cezalandırmış; bölge adliye mahkemesi istinaf başvurularını esastan reddetmiştir. Sanık müdafiinin duruşmalı inceleme talebi de CMK m.299/1 gereğince kabul edilmemiştir. Karar, planlama ve icra organizasyonundan haberdar olarak verilen görevi üstlenen ve illi değer taşıyan icra hareketlerini gerçekleştiren kişilerin müşterek fail sayılacağını belirtir. Emir bakımından Anayasa m.137/2 ile TCK m.24/3 uyarınca konusu suç olan emrin yerine getirilemeyeceği, aksi durumda emri verenle uygulayanın sorumlu olacağı açıklanmıştır. Askeri hizmette kural olarak sorumluluk emri verene ait olmakla birlikte, emrin suç amacı taşıdığını bilen ast da Askeri Ceza Kanunu m.41/3-B gereğince müşterek fail cezası alır. Bununla beraber mutlak itaat kuralının geçerli olduğu askeri hizmette, hukuka uygunluk nedenlerinin maddi koşullarındaki hatanın TCK m.30 kapsamında olayın özelliklerine göre uygulanabileceği kabul edilmiştir.
TCK m.309 yönünden maddi unsur, cebir ve şiddetle Anayasanın öngördüğü düzeni kaldırmaya, yerine başka bir düzen getirmeye veya fiilî uygulamasını önlemeye elverişli vasıtalar kullanılarak teşebbüs edilmesidir; eylemin örgüt faaliyeti içinde işlenmesi kanuni şart değildir. Somut tehlikenin varlığı yeterli olduğundan netice aranmaz; amaca yönelik fiile ilişkin iştirak iradesi bulunanlar iştirakin her şekliyle sorumlu tutulabilir ve örgüt üyeliği zorunlu değildir.
Detaylı özeti gör
Kararın ilk bölümü kanun yolu denetimine ayrılmıştır. Genel güvenliği kasten tehlikeye sokma suçundan kurulan hüküm bakımından daha önce Yargıtay incelemesinden geçmiş bir karar bulunmadığı belirlenmiş; bölge adliye mahkemelerinin göreve başladığı 20.07.2016 tarihinden sonra verilen bu hükmün 5235 sayılı Kanun'un 25 ve geçici 2. maddeleri uyarınca istinafa tabi olduğu sonucuna varılarak dosya incelenmeksizin iade edilmiştir. Buna karşılık anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs suçundan kurulan hükümler yönünden bozmaya uyularak yapılan yargılama esastan incelenmiştir. Karar, kalkışmayı sevk ve idare edenlerin verdiği görevleri kabullenip illi değer taşıyan icra hareketlerini gerçekleştirenleri müşterek fail sayar; yalnızca darbenin icrasını kolaylaştıran katkılar ise m.309/1 ve m.39/2-c kapsamında yardım etme oluşturur. Elverişlilik takdirinde tek tek eylemlerle hedefler arasında doğrudan bağ kurulamayacağı, buna karşılık cebri fiilin sanığın sorumluluk sahasında da icrasına başlanmış olmasının aranacağı vurgulanmıştır.
Anayasanın öngördüğü düzeni cebir ve şiddetle ortadan kaldırma, başka bir düzenle değiştirme veya fiilen uygulanamaz hâle getirme amacına elverişli vasıtalarla teşebbüs, TCK m.309'un maddi unsurudur; somut tehlike suçunda bunun ötesinde netice gerekmez. Fiilin bu amaçla kurulmuş bir örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmesi unsur değildir ve amaca yönelen fiile iştirak iradesi gösterenler hakkında iştirakin bütün biçimleri uygulanabilir.
Detaylı özeti gör
Dosya, CMK m.304 uyarınca gönderilmesinin ardından Kars 2. Ağır Ceza Mahkemesince bozma üzerine yeniden kurulan hükümlerin temyizi sonucu incelenmiştir. Sanıklar iki grup halinde ele alınmış, her iki grupta TCK m.309/1 ile 3713 sayılı Kanun'un m.5/1 uygulanmış, ikinci grupta ayrıca m.62 takdiri indirimi işletilmiş, tümünde m.53, m.58/9 ve m.63 yönünden hüküm kurulmuş; duruşmalı inceleme istemleri CMK m.299/1 uyarınca takdiren reddedilmiştir. Esasa ilişkin ölçütler üç kademelidir: örgütsel koordinasyon ya da iştirak iradesi gereğince, bulundukları yer ve konuma uygun düşen, amaca hizmet edip katkı sunan icrai harekette bulunarak fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kuranlar m.37 kapsamında doğrudan fail sayılır; verilen görevleri üstlenip illi değer taşıyan hareketleri yapanlar ya da sırası henüz gelmemiş icra hareketleri için hazırlık yapanlar müşterek fail olarak sorumlu tutulur; icraya başlandıktan sonra katılma iradesini ortaya koyan ve yalnızca kolaylaştırıcı nitelik taşıyan katkılar ise m.39/2-c uyarınca yardım etme oluşturur.
Cebir ve şiddet kullanarak Anayasanın öngördüğü düzeni kaldırmaya, onun yerine farklı bir düzen getirmeye veya mevcut düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye elverişli vasıtalarla teşebbüste bulunmak TCK m.309'daki maddi unsuru oluşturur; bunun belirli amaçla kurulmuş bir örgütün faaliyeti içinde yapılması şart değildir. Suç somut tehlikenin doğmasıyla tamamlanır ve ayrıca neticenin gerçekleşmesini gerektirmez.
Detaylı özeti gör
Hüküm, Sakarya 2. Ağır Ceza Mahkemesinde Dairenin 26.12.2022 tarihli bozma ilamı üzerine yapılan yargılama sonucunda kurulmuştur. Duruşmalı inceleme istemlerinin reddi şu gerekçelere dayandırılmıştır: ilk derecede silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleri doğrultusunda savunmaya yeterli imkân tanınıp bu hakkın etkin biçimde kullandırılmış olması, istinaf ve temyiz aşamalarında sınırsız yazılı savunma imkânının bulunması karşısında savunma hakkının kısıtlanmasından söz edilemeyeceği belirtilerek istem CMK m.299 uyarınca takdiren reddedilmiştir. Esasa ilişkin bölümde suçun, anayasal düzeni ortadan kaldırma amacına yönelen doğrudan genel kastla işlenebileceği; sanığın amaca yönelik eylemi ya da işlediği elverişli araç suç ile suçun konusundaki somut tehlike arasında illiyet bağının gerekli ve yeterli olduğu ifade edilmiştir. Karar son olarak astların bağlayıcı emir kapsamındaki sorumluluğuna geçerek kusuru, failin kınanabilirliğine ilişkin bir değer yargısı olarak tanımlar.
Anayasal düzeni cebir ve şiddetle ortadan kaldırmaya, yerine başka bir düzen koymaya veya fiilen uygulanmasına engel olmaya elverişli vasıtalarla teşebbüs, Anayasayı ihlal suçunun maddi unsurudur; eylemin bu amaçla kurulmuş örgüt faaliyeti kapsamında gerçekleşmesi gerekmez. TCK m.309 somut tehlikeyi yeterli sayar ve ayrıca netice aramaz; amaca yönelik fiilin işlenmesine iştirak iradesi bulunanlar, iştirakin her biçimiyle sorumlu olabilir.
Detaylı özeti gör
Bozma üzerine ilk derece mahkemesince kurulan hükümde sanık, TCK m.309/1 yanında m.37/1'e de atıfla, yani müşterek fail sıfatıyla cezalandırılmış; 3713 sayılı Kanun'un m.5/1 ile artırım, TCK m.62 ile indirim yapılmış, m.53, m.58/9 ve m.63 uygulanmıştır. Kararın gerekçesi, kalkışmanın hukuken tek fiil sayılmasından hareketle failliği kademelendirir: bulunduğu yere ve konuma uygun icrai harekette bulunup fiil üzerinde müşterek hâkimiyet kuranlar doğrudan fail, verilen görevleri kabullenerek illi değer taşıyan hareketleri yapanlar müşterek fail, yalnızca icrayı kolaylaştıran katkıda bulunanlar ise m.39/2-c uyarınca yardım eden sayılır. Emir ilişkisinde konusu suç teşkil eden emrin hiçbir surette yerine getirilemeyeceği, aksi halde hem uygulayanın hem emri verenin sorumlu olacağı (Anayasa m.137/2, TCK m.24/3); askeri hizmete ilişkin emrin suç maksadı taşıdığını bilen astın ise müşterek fail cezası göreceği (Askeri Ceza Kanunu m.41/3-B) belirtilmiştir.