HMK Madde 140 - Ön inceleme duruşması

Karar, HMK'nin 140. maddesinin -28/07/2020 tarih ve 7251 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikten önce yürürlükte olan- 140/5. fıkrasına ilişkin bir usul noktasını öne çıkarmaktadır: bu hükme göre ön inceleme duruşmasında taraflara, dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları ya da başka yerden getirtilecek belgeler için gereken açıklamayı yapmaları konusunda süre verilmesi gerekir. Somut olayda davalı tarafça cevap dilekçesinde delil olarak dayanılan miras taksim sözleşmesinin dilekçe ekinde sunulduğuna ve dosyaya ibraz edildiğine dair bir kayıt bulunmamış, 08/12/2015 tarihli ön inceleme duruşmasında da bu yönde usulünce süre verilmediği tespit edilmiştir. Daire, dava sürecindeki bu eksikliklerin yanında, davalı tarafın belgeye delil olarak dayandığı gözetildiğinde belgenin (temyiz ekinde sunulan fotokopinin) aslının dosyaya usulünce ibrazının sağlanması, davacı tarafa belgenin geçerliliğine itirazı olup olmadığının sorulması ve tüm deliller değerlendirilerek bir karar verilmesi gerektiğini belirterek, bu yapılmadan eksik incelemeyle hüküm kurulmasını bozma nedeni saymıştır. Böylece kararda, belgeye dayanan tarafın o belgeyi usulüne uygun biçimde dosyaya kazandırma yükümlülüğü ile mahkemenin eksik delil durumunu giderme ödevi vurgulanmaktadır.

HMK m.140/5'e göre ön inceleme duruşmasında taraflara tanınan kesin süre, yalnızca "dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları" belgelerin ibrazına ya da başka yerden getirtilecek belgeler için gerekli açıklamanın yapılmasına ilişkindir. Karar, HMK m.119/1-f ve m.129/1-e'deki somutlaştırma yükü uyarınca delillerin dava ve cevap dilekçelerinde gösterilmesi gerektiğini; m.137 ve m.140'taki "sunma/toplama" ifadelerinin bu gösterme zorunluluğunu ortadan kaldırmadığını vurgulamaktadır. Bu sistematik içinde, dilekçelerin karşılıklı verilmesi aşamasında hiç delil bildirmemiş tarafa ön inceleme duruşmasında delil bildirmesi için yeni bir süre tanınması, m.145'teki sonradan delil gösterme istisnaları ileri sürülüp gerekçelendirilmedikçe mümkün görülmemiştir.

Kararda HMK m.140, dilekçeler teatisinin ardından geçilen ön inceleme aşamasının çekirdeği olarak ele alınmıştır: hâkim önce dava şartları ile ilk itirazları inceler, tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek belirleyerek uyuşmazlık konularını tam ve açık biçimde tespit eder; ihtiyaç hâlinde aydınlatma ödevi çerçevesinde tarafların iddia ve savunmalarını somutlaştırmalarını sağlar. Maddenin üçüncü fıkrası uyarınca bu tespitler tutanağa geçirilir ve tahkikat bu tutanak esas alınmak suretiyle yürütülür; dolayısıyla ön inceleme tutanağı yargılama bakımından özel bir öneme sahiptir. Karara göre uyuşmazlık devam ediyorsa tutanakta yer almayan hususlar tahkikatın konusunu oluşturmaz ve hükme esas alınamaz. Somut olayda da ön inceleme duruşmasında bu yönde somutlaştırma yükümlülüğünün yerine getirilmediği saptanmış, tutanağa yansımayan bir istem tahkikatın ve hükmün kapsamı dışında bırakılmıştır.