Hukukta Tahkikat Ne Anlama Gelir, Ne Kadar Sürer?

Tahkikat Nedir, Tahkikat Süreci

Hukukta bir dava dosyasında tahkikat aşaması artık esas hakkında karar verilecek aşamadır. Yani bu aşamada deliller, iddialar ve savunmalar incelenerek bir karar bağlanır. Tahkikat tam olarak ne anlama gelmektedir? Tahkikat süreci ne kadar sürer? 

TAHKİKAT (=ESAS İNCELEME) AŞAMASI

Tahkikat“, yargılama usûlünün en temel ve en önemli kavramlarındandır. “Tahkikat”, “Tahkik” (=Araştırma) kavramının çoğuludur. Türkçe sözlükte karşılığı “Araştırmalar” demektir.

Hukuk terminolojisinde “Tahkikat”, adli gerçeği ortaya koymak için yapılan yargısal incelemeler, araştırmalar, tartışmalar ve değerlendirmelerin tamamıdır. Diğer bir deyişle, ön inceleme aşamasından sonraki aşama olan tahkikat aşaması “Esas İnceleme Aşaması‘dır.

Tahkikat aşaması, davacı ve davalı tarafın ileri sürdükleri iddia ve karşı sav ve savunmaların doğru ve gerçek olup olmadığının araştırıldığı ve sunulan delillerin ve ibraz olunan belgelerin tartışılıp değerlendirildiği aşamadır.

Bir davada tarafların ileri sürdükleri iddia ve savunmaların tümü “Tahkikatın konusu” nu teşkil eder. İddia ve savunmalar birlikte incelenir (HMK. md. 143/1). Hâkim, yargılamayı basitleştirmek veya kısaltmak için re’sen (=kendiliğinden) veya taraflardan birinin isteği üzerine, tahkikatın her aşamasında iddia veya savunmalardan birinin veya bir kısmının diğerinden önce incelenmesine karar verebilir (HMK. md. 143/2)

Ön inceleme aşamasından sonra, mahkeme, ayrıca tahkikat işlemi yapılmasına gerek görmez ise (örneğin ikmâli olanaksız bir dava şartı eksikliği sebebiyle ya da davanın zamanaşımına uğramış bulunması nedeniyle) ayrıca tahkikat yapılmasına gerek görmeden davayı sonlandırabilir (HMK. md. 138,142).

Tahkikat Duruşması Nedir?

Davanın taraflarının mahkemede hâkim huzurunda bulundukları her yargılama evresine “Duruşma” (=celse, oturum) denilir. Tahkikat, yargılamanın en uzun aşamasıdır. Çünkü tahkikat genel olarak “Duruşmalar” ile yürütülür.
Duruşmalar, yargılamaya hâkim ilkelerden olan aleniyet, doğrudanlık, hukukî dinlenilme ve sözlülük gibi ilkeler bakımından da önem taşır.

Tahkikat Duruşmasında Tarafların Dinlenilmeleri
Mahkeme, tahkikat aşamasında iki tarafı da usûlüne uygun olarak duruşmaya davet edip, davada ileri sürülen vâkıalar hakkında tarafları dinleyebilir (HMK. md. 144/1). Dinlenilmek üzere mahkemeye gelmeleri için iki tarafa da verilecek süre 2 haftadan az olamaz. Ancak, bu süre, mahkemece gerektiğinde re’sen (=kendiliğinden) veya iki taraftan birinin talebi üzerine uzatabileceği gibi kısaltılabilir de.

Taraflar Dinlenilmeden Verilebilecek Kararlar
İlke olarak, her davada duruşma yapılması icap eder. Ancak hâkim, kanunda belirtilen istisnai durumlarda tarafları dinlemeden de dosya üzerinden karar verebilir. Taraflar dinlenilmeden ve duruşma yapılmadan karar verilebilecek haller şunlardır:

a) Yargı yeri belirlenmesine (=merci tayinine) ilişkin durumlar (HMK. md. 23/1).
b) Hakim reddi talepleri (HMK. md. 42/1).
c) İlk itirazların incelenmesi halleri (HMK. md. 138).
Tahkikat (=Esas İnceleme) Aşaması 383
d) Dava şartlarının incelenmesi halleri (HMK. 138).
e) Bilirkişiyle ilgili görevden alınma, reddi ve bilirkişinin kendisini reddetmesi halleri (HMK. md. 272/4).
f) Geçici hukuksal korunma talepleri (HMK. md. 390/2; 403; İİK. Md. 258/2).
g) Görevsizlik, yetkisizlik veya gönderme kararlan sonrasmda davaya başka mahkemede devam edilmemesi sebebiyle davacının yargı giderlerini ödemeye mahkum edilmesi hali (HMK md. 332/2).
h) Hakem kararlarına karşı açılan iptal davası (HMK md. 439/5).

Tahkikat Duruşmasına Tarafları Çağırmak
Davanın tarafları, tahkikat için duruşmaya davet edilirler (HMK md. 147/1).
Taraflara gönderilecek davetiyede, belirlenen gün ve saatte geçerli bir mazereti olmadan mahkemede hazır bulunmadıkları takdirde, duruşmaya yokluklarında devam edileceği ve yokluklarında yapılan işlemlere itiraz edemeyecekleri bildirilir (HMK md. 147/2). Duruşma davetiyeleri meşruhatlı ve ihtarlı olur.

Mazereti sebebiyle duruşmada hazır bulunamayanların mazeret belgeleri ekli dilekçelerini, duruşma öncesinde dosyaya sunmaları gerekir. Taraflardan birinin yokluğu, duruşma yapılmasına engel değildir. Duruşma, gelenin huzuru ile yapılır. Mazeretsiz gelmemenin yaptırımı, yokluğundaki usûlî işlemlere karşı itirazda bulunamamadır.

Duruşmalar, resmi çalışma (=mesai) gün ve saatlerinde yapılır. Ancak, zorunluluk veya gecikmesinde zarar olabilecek hallerde, keşif, delillerin tespiti ve günlük duruşma listesinde yazılı işler gibi işlemlerin resmi tatil günlerinde veya çalışma saatleri dışında da yapılmasına karar verilebilir (HMK md. 148).

Tahkikat Duruşmalarında Düzen ve Disiplin
Gerek Mahkeme duruşma salonunda gerekse mahkeme salonu dışında hakim huzuruyla yapılabilecek bütün yargısal iş ve işlemlerde hakimin yanında zabıt katibinin de hazır bulunması zorunludur (HMK. md. 157/1).

Duruşmalar alenîdir, herkese açıktır md: 141/1; md. 28/2). Duruşmaların aleniliği (açıklığı) her halükarda tutanakta yer alır. Söz gelimi; “..Açık duruşmaya başlandı; açık duruşmaya devam olundu” şeklinde bu olguya öncelikle ve önemle tutanakta yer verilir.

Duruşmanın gizliliğini gerektiren hallerde, gerekçe gösterilerek duruşma gizli yürütülebilir (HMK. md. 28/3).

Duruşmalarda mehabet (saygınlık ve yücelik) kuralları çok önemlidir. Hakim, mahkeme salonunda duruşmanın düzenini bozan kimseyi, bunu yapmaktan yasaklar ve gerekirse –Avukatlar hariç-, derhal duruşma salonundan çıkarılmasını emreder (HMK. md. 151/1).

Bir kimse, uyarıya rağmen mahkemenin düzenini bozar veya mahkeme huzurunda uygun olmayan bir söz söylemeye veya yakışıksız bir davranışta bulunmaya devam ederse, derhal yakalanır ve hakkında 4 güne kadar Disiplin Hapis Cezası uygulanır. Ancak, bu yaptırım, Avukatlar hakkında uygulanmaz (HMK. md. 151/2).

Şayet söz konusu fiil ve davranışlar, ayrıca suç teşkil ediyor ise, bu durum bir tutanakla C. Başsavcılığına gönderilir ve hatta gerekirse – Avukatlar hariç– fiili işleyenin tutuklanmasına da karar verilir (HMK. md. 151/3).

Düzen ve disiplin bozucu hal ve hareketlerde bulunan eğer Avukat ise, önce hakim tarafından uyarılır. Uyarı sonuç vermez, eylem de disiplin suçu ya da adlî suç niteliği taşırsa, olay, tutanağa geçirilir, duruşma ertelenir, Avukat hakkında gereği yapılmak üzere kayıtlı bulunduğu Baro’ya ve gerekiyorsa ilgili C. Başsavcılığına bildirimde bulunulur (HMK. md. 79/1).

Duruşma esnasında fotoğraf çekilemez ve hiçbir şekilde ses ve görüntü kaydı yapılamaz (HMK. md. 153/1). Ancak, dava dosyasında saklı kalmak kaydıyla, yargılamanın zorunlu kıldığı hallerde, mahkemece çekim yapılabilir ve kayıt alınabilir. Bu şekilde yapılan çekim ve kayıtlar ile kişilik haklarını ilgilendiren konuları içeren dava dosyası içindeki her türlü belge ve tutanak, mahkemenin ve ilgili kişilerin açık izni olmadıkça hiçbir yerde yayımlanamaz (HMK. md. 153/1).

Duruşma sırasında bu yasağa aykırı davranan kişi hakkında (HMK. md. 151’deki) yaptırım uygulanır (HMK. md. 153/2). Ayrıca ilgili kişi hakkında TCK. md. 286 hükümleri de uygulanır.
Duruşmaya katılan taraf vekilleri; tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılan diğer kişilere duruşma düzen ve disiplinini bozmadan doğrudan soru sorabilirler (HMK. md. 152/1).
Taraf asıllar ise, ancak hâkim aracılığıyla soru sorabilirler. Yöneltilen soruya itiraz vuku bulduğunda, sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine hakim karar verir (HMK. md. 152/1).
Toplu mahkemelerde (örneğin Asliye Ticaret Mahkemelerinde), hâkimlerden her biri ilgili kişilere soru sorabilir (HMK. md. 152/2).

Tahkikat Duruşmalarına Gelmeme Durumu
Usûlüne uygun biçimde duruşmaya davet edilen taraflar (yani iki taraf da) mazeretsiz duruşmaya gelmezler ise veya duruşmaya gelip de davayı takip etmeyeceklerini beyan etmiş olurlar ise, mahkeme, ” dosyanın işlemden kaldırılması kararı” verir (HMK. md. 150/1).

Usulünce davet edilen taraflardan biri duruşmaya gelir, diğeri de mazeretsiz duruşmaya gelmezse, gelen tarafın talebi üzerine, yargılamaya, gelmeyenin yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır.

Geçerli bir mazereti olmadan duruşmaya gelmeyen taraf, yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK. md. 150/2).

Tahkikat Duruşmalarında Tutulan Tutanaklar/Zaptlar

“Tutanak” kavramı, eski dildeki “zabıtname” teriminin karşılığıdır. “Zabt” kök sözcüğü, sıkı ve sağlam tutmak, anlamak, kavramak, kaydetmek, bir konunun özetini yazmak anlamlarına gelir.

“Zabıt tutmak”, bir olguyu özetle yazarak tespit etmek ve altını imzalamaktır.

Özel hukuk yargılama usulü terminolojisinde “tutanak”, hakimin, tahkikat ve muhakeme iş ve işlemlerinin icrasıyla, davanın taraflarının ve diğer ilgililerin sözlü beyan ve irade açıklamalarını, gerekirse özet olarak Zabıt Kâtibi aracılığı ile kayıt altına aldırtmasıdır (HMK. md. 154/1).

Tahkikat ve yargılama(duruşma) tutanakları, yargılama iş ve faaliyetlerinin görümü ile eş zamanlı olarak düzenlettirilir.

Davanın tarafları ve diğer ilgililer, sözlü açıklamalarını, hâkimin izniyle doğrudan da tutanağa yazdırabilirler (HMK. md. 154/2).

Tutanaklar, kâğıdın yalnız bir yüzüne ve her sayfaya sıra numarası verilerek yazılır. Her duruşmada sayfanın başına celse (oturum) numarası yazılır. Yeni açılan davanın ilk tutanağının baş tarafına, mahkemenin, hâkimin (veya hâkimlerin), zabıt kâtibinin ve tarafların adı ile davanın konusu yazılır.

Duruşma Zaptında(Tutanağında) Bulunması Gerekenler
Aşağıdaki hususlar, tutanağa mutlak olarak yazılır (HMK. md. 154/3):

  1. Mahkemenin adı, duruşmanın açıldığı yer, gün ve saat,
  2. Hakimin, Zabıt Kâtibinin, hazır bulunan tarafların ve varsa vekillerinin, kanuni temsilcilerinin, fer’i müdahilin (ve varsa tercümanın) ad ve soyadları,
  3. Yargılamanın alenî ya da gizli yapıldığı,
  4. Beyanda bulunana okumak ve imzası alınmak kaydıyla ikrar, yeminin edası, davanın geri alınmasına muvafakat, davadan feragat, davayı kabule ilişkin beyanlar ve sulh müzakereleri ve sonucu,
  5. Beyanda bulunana okumak kaydıyla taraf, tanık, bilirkişi veya uzman kişi beyanı,
  6. Duruşma dışında yapılan işlerin özeti,
  7. Tarafların sundukları belgelerin neler olduğu,
  8. Tarafların soruşturmaya ilişkin istekleri ile diğer kanunların tutanağa yazılmasını emrettiği konular,
  9. Ara kararları ve nihai hükmün ne olduğu,
  10. Karar ve hükmün açıklanma biçimi.

Tutanakta sözü edilen veya dosyaya konulduğu belirtilen belgeler de tutanağın eki sayılır (HMK. md. 154/4).

Tahkikat ve yargılama sırasında yapılan işlemler, teknik araçlarla kayda alınırsa, bu durum da bir tutanakla tespit olunur (HMK. md. 154/5).

Duruşma tutanağı, Hâkim ve Zabıt Kâtibi tarafından derhal imzalanır (HMK. md. 155/1).

Tutanağa imza atamayacak durumda olan kimsenin parmak izi (hangi parmağa ait olduğu da belirtilerek) alınır. Ancak elinde parmağı bulunmayanlar, imza yerine mühür veya özel işaret kullanabilirler (HMK. md. 155/2).

Ön inceleme, Tahkikat ve Yargılama İşlemleri, ancak tutanakla ispat olunabileceğinden tutanağın önemi, işlevi ve ispat gücü büyüktür (HMK. md. 156/1).

Mahkemede Tahkikat Usulü ve Uygulaması

Tahkikatın Usûlü
Tek hâkimli mahkemelerde, tahkikatı hâkim bizzat yürütür.

Tahkikat duruşmalarını kim yönetir? Toplu mahkemelerde (örneğin Asliye Ticaret Mahkemelerinde) tahkikat ya başkan tarafından ya da görevlendirdiği üye hâkim tarafından yerine getirilir.

Tahkikat, yargılamanın en uzun aşamasıdır. “Ön İnceleme” evresinde âzami iki duruşma icra edilebilirken, tahkikatta duruşma sayısını sınırlamak mümkün değildir.

Mahkeme, usûlüne uygun olarak davet ettiği tarafları duruşmada -dava ve cevap dilekçesinde ileri sürülen- olgular (vâkıalar) konusunda dinleyebilir (HMK. md. 144/1).

Mahkemenin, dinlenilmeleri için davetiye ile taraflara vereceği süre, iki haftadan az olamaz. Ancak süre, gerektirici sebeple, ya da bir tarafın istemiyle uzatılabilir ya da kısaltılabilir (HMK. md. 144/2).

Tarafların ileri sürdükleri iddia ve savunmaların tamamı tahkikatın konusunu teşkil eder. Dolayısıyla, mahkeme, tarafların iddia ve savunmalarını birlikte inceler. Ancak gerektirici hallerde veya bir tarafın talebiyle inceleme sırasını başka türlü de belirleyebilir (HMK. md. 143).

Taraflar, kanunda öngörülen yasal süreden sonra delil gösteremezler. İlke olarak tahkikat evresi, delil gösterme değil, önceki evrede gösterilen ve belirlenen delilleri inceleme ve değerlendirme evresidir.Bunun iki istisnası vardır:

  1. Bir delilin sonradan ileri sürülmesinin yargılamayı geciktirme amacı taşımaması.
  2. Söz konusu delilin daha önce ileri sürülememesinin, ilgili tarafın kusuruna dayanmaması hali.

Bu iki istisnai durumda mahkeme, o delilin tahkikat evresinde gösterilmesine takdiren izin verebilir (HMK. md. 145). Mahkeme, taraf tanıklarını tahkikat evresinde dinler. Bilirkişi incelemesi, keşif yapılması, yemin tevcih ve yemin edası işleri ve işlemleri tahkikat aşamasında yerine getirilir.

Tahkikat evresinde delil incelemesi ve değerlendirmesi bittiğinde, dava hüküm için yeterince aydınlandığında, mahkeme, tahkikatın sona erdiğini taraflara bildirir (HMK. md. 146).

Tahkikat Aşamasının Sona Ermesi
İddia, savunma ve toplanan deliller eksiksiz incelendikten sonra hâkim, duruşmada hazır bulunan taraflara tahkikata tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için ayrı ayrı söz verir. Hâkim, açıklamalardan sonra, tahkikat gerektiren başkaca bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara tefhim eder (yüze karşı bildirir) (HMK. md. 184).

Toplu mahkemelerde (örneğin Asliye Ticaret Mahkemesinde) tahkikatı yapmakla görevli hâkim üye, tahkikatın tamamlandığı kanısına varırsa, dosyayı -tarafların davanın tümü hakkında açıklama yapabilmeleri için- mahkeme başkanına tevdi eder (HMK. md. 185/1).

Toplu mahkeme, gerekli görürse, dinlenen tanıkları ve bilirkişiyi tekrar çağırıp dinleyebilir. Maddi vâkıalar hakkında gösterilen ve fakat mahkemeye verilememiş veya getirilmemiş olan delillerin verilmesini veya getirilmesini de kararlaştırabilir. Kurul, eksik gördüğü tahkikatı kendisi yapabileceği gibi, yine üye hâkimlerden birini de görevlendirebilir (HMK. md. 185/2).

Toplu Mahkeme, tarafların tahkikatın tümü hakkındaki açıklamalarından sonra, tahkikatı gerektiren bir husus kalmadığını görürse, tahkikatın bittiğini taraflara duruşmada tefhim eder (HMK. md. 185/3).

Bu makaleyi sosyal medyada paylaşarak sitemize katkıda bulunabilirsiniz.
1 Star2 Stars3 Stars4 Stars5 Stars (1 oy, puan: 5,00 üzerinden 5)
Loading...

Yorumlarınızı veyahut sorularınızı aşağıdan yazabilirsiniz. Yorumlarınız bizim tarafımızdan onaylandıktan sonra görünür hale gelir.

  1. zeynep çelik dedi ki:

    sayın avukat saygılar
    anlaşmalı boşanma davası açtık 1.ci duruşma oldu elimize tahkikat duruşması diye bir yazı verdiler 2 hafta süre var mahkemeye gitme süresimi yoksa itiraz süresimi eve mahkeme günü ile ilgili bir davet gelecekmi

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İLETİŞİM
Sosyal Medya
Soru Sor
WhatsApp
Telefon Görüşmesi ( Sadece Müvekkil )
tr Türkçe
X
error: Kopya İçerik Yasaklanmıştır.