Serbest Meslek Makbuzunu Ne Zaman Kesmeliyiz?
Serbest meslek erbabı olan kişi kanun uyarınca mesleki faaliyeti sonucu elde ettiği geliri belgelendirmelidir. Bu belgelendirme işlemi ise “serbest meslek makbuzu” aracılığı ile yapılır. Peki tam olarak ne zaman serbest meslek makbuzu kesilmelidir?
Kural kısadır: serbest meslek makbuzu, ücret alındığı anda kesilir. Vergi Usul Kanunu m.236’ya göre serbest meslek erbabı, mesleki faaliyetine ilişkin her tahsilat için makbuz düzenler ve bir nüshasını müşteriye verir; müşteri de makbuzu istemek ve almak zorundadır. Makbuza paranın alındığı tarih yazılır (m.237).
Makbuz kağıda değil, elektronik ortamda e-SMM (elektronik serbest meslek makbuzu) olarak düzenlenir. Vergiden muaf olmayan serbest meslek erbabı 1 Haziran 2020’den beri makbuzu e-SMM olarak düzenlemek zorundadır; yeni işe başlayan, başladığı ayı izleyen üçüncü ayın sonuna kadar e-SMM’ye geçer (509 Sıra No’lu Vergi Usul Kanunu Genel Tebliği). e-SMM, kağıt makbuzla aynı hukuki niteliktedir; müşteriye elektronik olarak ya da imzalı çıktısı verilerek teslim edilir. Kağıt makbuz yalnız sistem arızası gibi tebliğde sayılan hallerde düzenlenebilir.
Makbuzun zamanı ile verginin doğduğu an karıştırılmamalıdır. KDV, hizmet yapıldığında doğar; hizmetten önce makbuz kesilirse, makbuzdaki tutar için makbuzla birlikte doğar (KDV Kanunu m.10). Gelir vergisinde ise yıl içinde tahsil edilen ücret o yılın kazancına girer (Gelir Vergisi Kanunu m.67).
Serbest Meslek Makbuzu Geç Kesilirse Ne Olur?
Kanun makbuz için ayrı bir süre tanımaz. Faturada mal teslimi ya da hizmetten itibaren en çok yedi günlük süre vardır (m.231/5); serbest meslek makbuzu ise tahsilat anında düzenlenir. Gelir İdaresi de özelgelerinde makbuzun tahsilat anında düzenlenmesi gerektiğini, geç düzenlenen makbuz için Vergi Usul Kanunu’nun ceza hükümlerinin uygulanacağını belirtmektedir.
Makbuz hiç kesilmezse ya da e-SMM yerine kağıda kesilirse her belge için özel usulsüzlük cezası kesilir: makbuza yazılması gereken tutarın %10’u. Bu ceza 2026’da bir takvim yılındaki ilk tespitte 17.000 TL’den, sonraki tespitlerde 35.000 TL ile 170.000 TL arasındaki kademelerden az olamaz (Vergi Usul Kanunu m.353/1). Vergi ziyaı da doğduysa vergi ziyaı cezası ayrıca kesilir (m.353).
Makbuzu almayan müşteriye de ceza kesilir; işletmesi ya da serbest mesleği olmayan bir kişi için bu ceza 2026’da belge başına 8.700 TL’dir (m.353/3). Makbuz verilmediğini, idare öğrenmeden önce ve ödemeyi izleyen beş iş günü içinde vergi dairesine bildiren müşteriye ceza kesilmez; bu durumda makbuzu düzenlemeyenin cezası üç kat uygulanır.
Avukat Meslek Grubu SMM’yi Ne Zaman Kesmelidir?
Avukat da ücreti aldığı gün makbuz keser; davanın kesinleşmesini beklemez. Kesinleşme makbuzun zamanını değil, aşağıda anlatıldığı gibi henüz alınmamış ücretin KDV’sini ilgilendirir.
Bilindiği üzere avukatlık mesleği de serbest meslek erbabı içerisinde yer alan bir meslek grubudur. Serbest çalışan bir avukat herhangi bir işverene bağlı olmadan, kendi ilim ve mesleki bilgisi ile kazandığı parayı belgelendirmek zorundadır.
Avukatın iki tür ücreti vardır: müvekkille kararlaştırılan sözleşme ücreti ve mahkemenin ya da icra dairesinin karşı tarafa yüklediği vekalet ücreti.
Makbuzun hangi aşamada kesileceği, ücretin türüne göre şöyledir:
- Peşin ücret: Avukatlık sözleşmesi yapılırken ya da dava açılmadan alınan ücretin makbuzu, ödeme günü müvekkil adına kesilir.
- Ara ödemeler: Ücret taksitle ödeniyorsa her taksit için ödendiği gün ayrı makbuz kesilir; dava sonunda ödenen kalan ücret için de kural aynıdır.
- Karşı vekalet ücreti: Mahkemenin karşı tarafa yüklediği vekalet ücreti avukata aittir (Avukatlık Kanunu m.164/5). Davayı kaybeden bu ücreti avukata doğrudan ya da icra dairesi aracılığıyla öderse makbuz, ücret avukata ödendiği gün davayı kaybeden adına kesilir; ücreti müvekkil tahsil edip avukata öderse makbuz müvekkil adına kesilir. Kararda “KDV hariç” yazmıyorsa ücret KDV dahil sayılır ve KDV makbuzda iç yüzdeyle ayrılır.
- İcra tahsilatı: İcra dosyasında borçludan tahsil edilen vekalet ücretinin makbuzu, icra dairesi ücreti avukata ödediği gün borçlu adına düzenlenir. Avukatın müvekkilinden alacağı sözleşme ücreti için ise makbuz, bu ücret tahsil edildiği ya da müvekkile ödenecek paradan mahsup edildiği gün müvekkil adına kesilir (Gelir Vergisi Kanunu m.67).
Davanın kesinleşmesi ise KDV açısından önemlidir. Hizmet tamamlanmadan alınan ücretin KDV’si makbuzla birlikte doğar ve makbuzun kesildiği dönemde beyan edilir. Henüz alınmamış ücretin KDV’si ise hizmet tamamlandığında doğar (KDV Kanunu m.10). Gelir İdaresi bir özelgesinde, sözleşmede aksi yoksa davadaki avukatlık hizmetinin kesin hüküm elde edilinceye kadar sürdüğünü ve KDV’nin bu durumda mahkeme hükmünün kesinleştiği tarihte, ücret alındığı halde makbuz kesilmemişse makbuzun kesilmesi gereken tarihte doğacağını belirtmiştir.
Banka Aracılığı İle Ödenen Para İçin Aynı Anda Makbuz Kesmek Gerekir Mi?
Evet. Ücret havale ya da EFT ile gelse de makbuz ödemenin alındığı gün kesilir; ödemenin bankadan yapılması makbuz zorunluluğunu kaldırmaz.
Ayrıca 30.000 TL’yi aşan tahsilatların banka ya da PTT gibi aracı kurumlar üzerinden yapılması zorunludur; avukatın gerçek kişi müvekkilden aldığı ücret de buna dahildir. Sınır taksite değil işin toplam tutarına bakar: toplam ücret 30.000 TL’yi aşıyorsa her taksit de bu yolla alınır. Kurala uyulmazsa avukata ve ödemeyi yapan müvekkile ayrı ayrı, işlem tutarının %10’u kadar özel usulsüzlük cezası kesilir; serbest meslek erbabı için bu ceza 2026’da 35.000 TL’den az olamaz (Vergi Usul Kanunu mükerrer m.355). Durumu ödemeyi izleyen beş iş günü içinde kendiliğinden idareye bildiren müvekkile ise ceza kesilmez.